Sunday, November 15, 2026

छापामा राजोपाध्याय: कात्तिकनाचको आकर्षण: हिरण्यकशिपु वध

कात्तिकनाचको आकर्षण: हिरण्यकशिपु वध





ललितपुर, कात्तिक १८ गते । पाटनको कृष्णमन्दिर डबलीमा देखाइने ऐतिहासिक कात्तिकनाचका क्रममा सोमबार राति नरसिंह अवतारको हिरण्यकशिपु वध देखाइएको छ । 


मङ्गलबजारस्थित कात्तिक डबलीमा प्रदर्शन हुने ३७८ वर्ष परम्परागत नाचमा हिरण्यकशिपु पात्रको वध गरेपछि कलाकारले साँच्चै होस गुमाउने कथन छ । कात्तिकनाच संरक्षण समितिका अध्यक्ष किरण चित्रकारले हिरण्यकशिपुको वध गरेपछि कलाकारले होस गुमाउने क्षण दर्शकका लागि सबैभन्दा चाखलाग्दो बन्ने गरेको बताउनुभयो । बेलुका सुरु भएको नाचमा भगवान् विष्णुले नरसिंह अवतारको रूप धारण गरी हिरण्यकशिपुको वध गर्ने प्रस्तुति गरिएको थियो । कात्तिकनाचको विशेष आकर्षण यसैलाई मानिन्छ । 

नाचको सुरुमा कृष्णनाच देखाइयो । कृष्णनाच कात्तिकनाचको हरेक दिन हुने गर्छ । कृष्णनाचपछि हिरण्यकशिपु र प्रह्लादनाच देखाइयो । हिरण्यकशिपु र उहाँका छोरा प्रह्लादका साथ दुई दैत्य नृत्य गर्छन् ।  प्रह्लादलाई दैत्य गुरुहरू ओम नमः शिवाय भन्न सिकाउँछन् तर उहाँले ओम नमः शिवाय्को सट्टा ओम नमो भगवते वासुदेवाय मात्र भन्छन् । हिरण्यकशिपुले आफ्ना छोरालाई बाँध्न आदेश दिन्छन् । मसालहरू दन्काइन्छन् । पाटन दरबारबाट नृसिंह बाहिर ल्याइन्छ । खम्बा फोरेर नृसिंह अवतार बाहिर निस्कन्छ । नृसिंहले नाच्दै हिरण्यकशिपुलाई खेदाउँछन् । नाचको महìवपूर्ण दृश्य नै यही हो । नाच्दानाच्दै नृसिंहले दैत्यलाई फन्दामा पार्ने प्रयास गर्छ । अन्त्यमा नृसिंहले दैत्यलाई भाग्नै नसक्ने गरी घेरामा पार्छ । नृसिंहले यसो छोएको मात्र के हुन्छ, हिरण्यकशिपु साँच्चिकै अचेत हुन्छन् । उनलाई तान्त्रिक विधिबाट डबलीभन्दा अलि पर ब्युँताइन्छ । 

चित्रकारले यो धार्मिकनाच रहस्यमय भएको बताउँदै यसले समाजको विकृति र विसङ्गगति उजागर गर्छ भन्नुभयो । पाटन दरबार क्षेत्रको कृष्णमन्दिरमा छेउको डबलीमा विसं १६९७ (नेसं ७६१) मा ललितपुरका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले कार्तिकनाच सुरु गर्नुभएको हो । धार्मिक र तान्त्रिक महत्वसँग जोडिएको काती प्याखँ १० दिन चल्ने छ । 

कार्तिकनाच समितिका सदस्य तथा तलेजु मन्दिरका पुजारी सञ्जय शर्मा राजोपाध्यायले ललितपुरका तत्कालीन राजा श्रीनिवास मल्लले संसारलाई ब्युँझाउनका लागि देखाएको नाचको अहिले पनि उत्तिकै महत्व रहेको जानकारी दिनुभयो । जनतालाई नैतिक शिक्षा दिनका लागि कात्तिकनाच देखाउने गरेको उहाँको भनाइ छ । 

राजोपाध्यायले ५० वर्षअघि एक महिनासम्म चल्ने कार्तिकनाच हाल १० दिन मात्र चल्ने गरेको जानकारी दिँदै दर्शकको भिडले पनि यो अझै समयसापेक्ष छ भन्ने प्रस्ट भएको बताउनुभयो । पहिलो दिन भक्त सुरदास प्याखँ, दोस्रो दिनदेखि चौथो दिनसम्म बाथः प्याखँ– च्वले खुदाँ दाँ खुदाँ, कौला खिचा र महामुख नृत्य प्रदर्शन गरिने छ । त्यसपछि पाँचौँ दिन युद्ध कला, छैटौँ दिन देवी प्याखँ, सातौँ दिन जल शयण (मधु–कटैव वध), आठौँ दिन वराह अवतार (हिरण्याक्ष वध), नवौँ दिन नृसिंह अवतार (हिरण्यकशिपु वध) देखाइयो भने अन्तिम दिन वस्त्रहरण लीलानाच देखाइने छ ।   

Author
यलु जोशी

उहाँ गोरखापत्रका लागि खेलकुद विट हेर्नुहुन्छ ।

 


Taji Laji

 
नेवा;गाैरवः ## २१६ रमापतिराज शर्मा

नेपालभाषाका व्याकरणविद्, भाषाशास्त्री, साहित्यकार तथा नेवाः सभ्यताका अथक साधक
लेखक : तुलजाभक्त मल्ल

नेवाः सभ्यताको गौरवशाली इतिहास केवल दरबार, देवालय, मूर्तिकला वा वास्तुकलामा मात्र सीमित छैन; यसको आत्मा नेपालभाषा, साहित्य, संस्कार र ज्ञानपरम्परामा पनि उत्तिकै गहिरो गरी बसेको छ। यही ज्ञानपरम्परालाई पुस्तौंदेखि संरक्षण र समृद्ध बनाउने कार्यमा नेवाः समाजका ब्राह्मण, राजोपाध्याय, बज्राचार्य, शाक्य तथा अन्य विद्वान् समुदायले अमूल्य योगदान दिएका छन्। यसै परम्पराका एक उज्ज्वल नक्षत्र, नेपालभाषाका विशिष्ट व्याकरणविद्, भाषाशास्त्री तथा साहित्यकार हुन्– नेपालभाषा शिरोमणि रमापतिराज शर्मा।
उहाँले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन नेपालभाषाको व्याकरण, भाषिक शुद्धता, साहित्य, संस्कार तथा भाषिक अनुसन्धानमा समर्पित गर्नुभयो। आज नेपालभाषाको वैज्ञानिक अध्ययनको चर्चा गर्दा रमापतिराज शर्माको नाम अग्रपङ्क्तिमा आउँछ।
भक्तपुर (ख्वप) प्राचीनकालदेखि नै ज्ञान, धर्म, साहित्य र संस्कृतिको केन्द्रका रूपमा परिचित रहँदै आएको छ। यो नगर केवल मल्ल राजाहरूको राजधानी मात्र थिएन, विद्वान्, ज्योतिषी, आयुर्वेदाचार्य, वास्तुविद्, नाटककार र भाषाशास्त्रीहरूको पनि प्रमुख थलो थियो।लिच्छविकालदेखि मल्लकालसम्म भक्तपुरमा संस्कृत तथा नेपालभाषामा हजारौँ ग्रन्थहरूको रचना भयो। विशेषतः ब्राह्मण विद्वान्हरूले धर्म, संस्कार, व्याकरण, आयुर्वेद, ज्योतिष, वास्तुशास्त्र, न्यायशास्त्र र साहित्यका क्षेत्रमा अनुपम कृतिहरू सिर्जना गरे। आज राष्ट्रिय अभिलेखालयमा सुरक्षित रहेका हजारौँ हस्तलिखित ग्रन्थहरू त्यस समृद्ध परम्पराका मौन साक्षी हुन्।नेपाल सम्वत् ३२८ मा उदयसोम शर्माले रचना गर्नुभएको ‘प्रायश्चित समुच्चय’, नेपाल सम्वत् ४६४ मा ठाकुरमति शर्माले मैथिली लिपिमा तयार गर्नुभएको ‘सुगति सोपान’, जयस्थिति मल्लको समयमा लेखिएका भैरवानन्द नाटक, बालरामायण नाटक, मानव न्यायशास्त्र लगायतका ग्रन्थहरूले भक्तपुरको विद्वत् परम्परालाई अझ उजागर गर्छन्।यसरी पुस्तौंदेखि चलेको यही ज्ञानको परम्पराबाट पछि नेपालभाषाका एक महान् व्याकरणविद् रमापतिराज शर्मा उदाउनुभयो।
रमापतिराज शर्माको जन्म ने.सं. १०५० सिलागा पञ्चमीका दिन भक्तपुरको एक प्रतिष्ठित ब्राह्मण परिवारमा बुबा रिपु भन्जन राज शर्मा र मुमा पिनकिप्रिय बल्लभ शर्माको कोखबाट भएको थियो। बाल्यकालदेखि नै संस्कृत, नेपालभाषा र शास्त्रीय अध्ययनतर्फ उहाँको विशेष रुचि थियो।
उहाँले प्रारम्भिक शिक्षादेखि नै भाषा र साहित्यलाई आफ्नो जीवनको मूल साधना बनाउनुभयो। यही साधनाले उहाँलाई पछि नेपालभाषाको सर्वाधिक सम्मानित व्याकरणविद् बनायो।रमापतिराज शर्माको सबैभन्दा ठूलो योगदान भनेको नेपालभाषाको व्याकरणलाई वैज्ञानिक आधारमा व्यवस्थित गर्नु हो।
नेपालभाषा बोल्ने समुदाय ठूलो भए पनि भाषाको व्याकरण, शुद्ध लेखन र भाषिक संरचनामाथि व्यवस्थित अनुसन्धान गर्ने व्यक्तिहरू अत्यन्त कम थिए। रमापतिराज शर्माले यही अभाव पूरा गर्नुभयो।उहाँले आधुनिक भाषाविज्ञानका सिद्धान्तलाई आत्मसात् गर्दै नेपालभाषाको ध्वनि, शब्द, वाक्य, क्रिया र व्याकरणिक संरचनामाथि गहिरो अध्ययन गर्नुभयो।नेपालभाषाको व्याकरणलाई व्यवस्थित, सरल र अनुसन्धानमूलक बनाउने उहाँको योगदान अतुलनीय छ।
अमर कृतिहरू
रमापतिराज शर्माले नेपालभाषा सम्बन्धी अनेकौं महत्वपूर्ण कृतिहरू लेख्नुभयो। तीमध्ये विशेष उल्लेखनीय छन्–
- नेपालभाषाया बँ
- नेपालभाषाया नँ
- नेवाः भाय् खँया हलिमलि
- झीगु संस्कार
- नेपालभाषाया क्रियातस्
- पुसा ग्वः
यी पुस्तकहरूले नेपालभाषा सिक्ने विद्यार्थी, अध्यापक, अनुसन्धानकर्ता र साहित्यकारलाई आज पनि मार्गदर्शन गरिरहेका छन्।
यसका अतिरिक्त उहाँले विभिन्न पत्रपत्रिकामा नेपालभाषाको व्याकरण, भाषा विकास, शुद्ध लेखन र साहित्यसम्बन्धी सयौँ अनुसन्धानमूलक लेख प्रकाशित गर्नुभयो।रमापतिराज शर्माले नेपालभाषालाई केवल मातृभाषाका रूपमा मात्र हेर्नुभएन; उहाँले यसलाई नेवाः सभ्यताको आत्मा मान्नुभयो।भाषा हराए संस्कृति हराउँछ भन्ने दृढ विश्वासका साथ उहाँले जीवनभर नेपालभाषाको संरक्षण, अध्ययन, अध्यापन र प्रचारप्रसारमा आफूलाई समर्पित गर्नुभयो।विशेष गरी नेपालभाषाको व्याकरणलाई आधुनिक भाषावैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट अध्ययन गरी नयाँ पुस्ताका लागि सहज रूपमा प्रस्तुत गर्नु उहाँको ऐतिहासिक योगदान हो।
नेपालभाषा र साहित्य क्षेत्रमा पुर्‍याएको असाधारण योगदानको सम्मानस्वरूप उहाँलाई "नेपालभाषा शिरोमणि" उपाधिबाट विभूषित गरिएको थियो।नेपाल साहित्य मन्दिर भक्तपुरले आयोजना गरेको विशेष समारोहमा तत्कालीन नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका कुलपति बैरागी काइँला, संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशी, मदन पुरस्कार गुठीका अध्यक्ष मदनमणि दीक्षित, साहित्यकार तेजेश्वर बाबु ग्वंगः, प्रा. डा. सुन्दरकृष्ण जोशी, डा. ब्वायड मिसिलोभ्स्की, महेन्द्र कर्माचार्य लगायतका विशिष्ट व्यक्तित्वहरूको उपस्थितिमा उहाँलाई उक्त सम्मान प्रदान गरिएको थियो।सोही अवसरमा उहाँको महत्वपूर्ण कृति "नेपालभाषाया न्व व उकिया हाग्वः" तथा "रमापतिराज विशेषाङ्क मन्दिर" पनि सार्वजनिक गरिएको थियो।उहाँलाई मदन कीर्ति चन्द्र प्रतिभा सम्मानबाट समेत सम्मानित गरिएको थियो।
नेपालभाषा जगतका यो महान् साधक ने.सं. १०३१ चाैलागा तृतियाको दिन दिवंगत हुनुभयो।
तर उहाँले निर्माण गर्नुभएको भाषिक आधार, व्याकरणीय सिद्धान्त र साहित्यिक सम्पदा नेपालभाषाको इतिहासमा सदैव जीवित रहनेछ।
यदि भक्तपुरको विद्वत् परम्परा उदयसोम शर्मा, माणिक झा, वर्धमान उपाध्याय, धरणीधर ब्राह्मण, रामचन्द्र शर्मा, कालीदास, वंशमणि शर्मा लगायतका विद्वान्हरूबाट सुरु भएको थियो भने आधुनिक युगमा त्यस परम्परालाई जीवन्त राख्ने व्यक्तित्वमध्ये रमापतिराज शर्मा अग्रस्थानमा रहनुहुन्छ।उहाँले नेपालभाषालाई केवल संरक्षण मात्र गर्नुभएन, आधुनिक भाषाविज्ञानको धरातलमा उभ्याएर भावी पुस्ताका लागि अनुसन्धानको नयाँ बाटो खोलिदिनुभयो।
नेपालभाषा, नेवाः साहित्य र भाषिक अनुसन्धानको क्षेत्रमा नेपालभाषा शिरोमणि रमापतिराज शर्माले पुर्‍याउनुभएको योगदान सदैव स्मरणीय रहनेछ।
तुलजाभक्त मल्ल तथा तजिलजि परिवार उहाँप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै उहाँले जीवनभर जोगाउनुभएको नेपालभाषा, नेवाः संस्कृति र विद्वत् परम्परालाई नयाँ पुस्ताले अझ सशक्त रूपमा अघि बढाओस् भन्ने शुभकामना व्यक्त गर्दछ।
यस्ता महान् नेवाः सपुतहरूकै कारण नेवाः सभ्यता, नेपालभाषा र हाम्रो सांस्कृतिक गौरव आज पनि हिमालझैँ अटल र सगरमाथाझैँ उच्च बनेको छ। उहाँको योगदान नेपालभाषाको इतिहासमा सदैव स्वर्णाक्षरले अंकित रहनेछ। नोट: यो सामाग्री Taji Laji को फेसबुक पेज बाट साभार गरिएको हो l

Saturday, November 14, 2026

छापामा राजोपाध्याय: कात्तिक नाचबारे कलाकार किरण चित्रकारलाई १२ प्रश्न

 

 कात्तिक नाचबारे कलाकार किरण चित्रकारलाई १२ प्रश्न

बुधबार, २५ कात्तिक २०८३, ११ : ४२


बुधबार, २५ कात्तिक २०८३

 सारांश

  • कात्तिक नाचको ३८६ वर्ष लामो इतिहास छ र यस वर्ष १२ दिन सञ्चालन हुनेछ, जसमा २००७ सालदेखि बन्द रहेको ‘माधवानर लीला’ पनि प्रदर्शन गरिनेछ।
  • राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले देश र जनताको कल्याणका लागि मघा नक्षत्रको प्रभावबाट बच्न नरसिंह अवतारको नृत्यबाट कात्तिक नाच सुरु गरेका थिए।
  • कात्तिक नाचलाई संरक्षण गर्न स्थानीय सरकार र जनसमुदायको सहयोग महत्त्वपूर्ण छ, तर आर्थिक समस्या र कलाकारहरूको निरन्तरतामा भाषिक चुनौतीहरू छन्।

कलाकार किरण चित्रकार यतिबेला कात्तिक नाच व्यवस्थापनमा व्यस्त छन् । ३८६ वर्ष लामो कात्तिक नाच संरक्षण समितिको अध्यक्ष रहेका चित्रकार आर्थिक स्रोत जुटाउने, बच्चाहरूलाई नाच सिकाउने काममा व्यस्त छन्।

कात्तिक २७ (शुक्रबार) देखि सुरु हुने कात्तिक नाच यस वर्ष १२ दिन सञ्चालन हुँदैछ । यसपालि २००७ सालदेखि बन्द भएको ‘माधवानर लीला’ पनि देखाइने भएको छ । कात्तिक २७ देखि मंसिर १ गतेसम्म यो नाच देखाइन्छ । मंसिर २ देखि ३ गतेसम्म बाँथः प्याखँ(चलाख मान्छे) लोकनाटक, मंसिर ४ गते जल शयण, मंसिर ५ गते बराह अवतार, मंसिर ६ गते नृसिंह अवतार, मंसिर ७ गते वस्त्रहरण लीला र मंसिर ८ गते दधि ललि नृत्य प्रस्तुत गरिने कार्यतालिका छ।

विक्रम संवत् १६९७ अर्थात् नेपाल संवत् ७६१ मा राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले कात्तिक नाच सुरु गरेका थिए । यस नाचको ऐतिहासिक पक्ष, किवंदन्ती, विभिन्न कालखण्डदेखि हालसम्म देखिएका समस्याबारे रातोपाटीकर्मी गणेश पाण्डेले अध्यक्ष चित्रकारसँग कुराकानी गरेका छन् । प्रस्तुत छ, चित्रकारसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश:


३८६ वर्ष इतिहास बोकेको कात्तिक नाचको सुरुआत कसरी भयो ? कसरी जीवित रहन सम्भव भयो ?


तपाईंले भने जस्तै ३८६ वर्ष अगाडि राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले देश र जनताको कल्याणको लागि कात्तिक नाच सुरु गर्नुभएको हो । किंवदन्ती अनुसार मल्लकालीन समयमा हाम्रो ललितपुर राज्य अरू काठमाडौँ र भक्तपुरभन्दा पनि पिछडिएको र रोगव्याधि फैलिएको थियो । जनताहरूमा खुसी नभएको कारण सोधखोज भएको थियो । राजाका गुरुद्वय हरिवंश राजोपाध्याय र विश्वनाथ राजोपाध्यायले ललितपुर राज्य एउटा नराम्रो नक्षत्रमा परेको छ र त्यसकारणले गर्दा जति पनि अहिले समस्याहरू आएको जायर भयो । त्यो नराम्रो नक्षत्रको नाम ‘मघा नक्षत्र’ भनिन्छ । त्यो नक्षत्रबाट उम्किनको लागि यहाँ नरबलि दिनुपर्छ, त्यसपछि मात्र हाम्रो समस्या समाधान हुन्छ भन्ने सुझाव आएपछि अब के गर्ने ? त्यतिकै कुनै मान्छेलाई ल्याएर बलि दियो भने जनतामा फेरि विद्रोह होला भन्ने डर थियो । विकल्पमा राजाका  गुरु हरिवंश राजोपाध्यायबाट विष्णुको चौथो अवतार नरसिंह अवतारको नृत्य मञ्चन गराएर, त्यसमा नरसिंह हुने पात्रबाट हिरण्यकश्यपु भन्ने पात्रलाई बध गराई नरबलिका प्रतीकको रूपमा यो नाच सम्पन्न गराइयो । एकातिर नरबलिको आवश्यकता पनि पूरा हुने भयो र जनताहरूमा एउटा धार्मिक रूपमा सहिष्णुता पनि हुने भयो । त्यसकारण नरसिंह अवतारको नाचबाट नै यो नाच सुरु भएको भनिन्छ।


त्यतिबेला नरसिंह नाचको सुरुआत गरियो भन्नुभयो । त्यसपछि सिद्धिनरसिंहका छोरा र नातिले यसलाई विस्तार गरेर एक महिनासम्म पुर्‍याएको भन्ने पनि छ । पछि के–के नाच थपियो ?


सुरुवाती दिनहरूमा यो नरसिंह अवतार, वराह अवतार, जलशयन र सुरदास तथा सुदामा यी पाँच दिनबाट सुरु भएको नाचमा सिद्धिनरसिंह मल्लका छोरा श्रीनिवास मल्लले यसमा ’बाठः प्याखँ’ लोकनाटक थपियो । जनमानसमा शिक्षा फैलाउने मनसायले सात दिन थपेर यसलाई १२ दिनसम्म सञ्चालन गर्नुभएको थियो । त्यसपछि श्रीनिवास मल्लका छोरा योगनरेन्द्र मल्लले यसमा अरू कृष्णका लीलाहरू जस्तै माधवानल लीला र उषा–हरण लीला थपे । यी दुई वटा नाचहरू १५ दिनको हुन्छ । यी नाचहरू थपेर यसलाई २७ दिन अर्थात् कार्तिक महिनाभरि(तिहारको तीन दिनबाहेक) पूरा महिना चलाउने गरेर सञ्चालन गर्नुभएको थियो । योगनरेन्द्रको पालामा आएपछि मात्र यो २७ दिन भएको हो, सुरुमा पाँच दिनबाटै हो । त्यही रीतले २७ दिन नै २००६ सालसम्म निरन्तर चलेको थियो । ००७ सालको जनक्रान्तिले गर्दाखेरि दुई दिन मात्र नाच देखाइयो– वराह अवतार र नरसिंह अवतार । अरू नाच सबै बन्द भए । यो दुई दिने नाच २०३७ सालसम्म दुई दिन मात्र देखाइएको थियो । ०३८ सालमा आएर फेरि यसलाई आठ दिनसम्म देखाउन थालियो । पछि हुँदै–हुँदै ०७० सालमा आएपछि कहिले १० दिन, कहिले १२ दिन यो नाच सञ्चालन भयो । यो वर्ष १२ दिन नाच देखाइँदैछ ।


३८६ वर्षमा मल्ल वंश सकियो, शाह वंश सकियो नेपाल सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा स्थापना भएको १९ वर्ष पुरा भइसक्दा पनि यस नाचले निरन्तरता पाइराखेका छ । कसले संरक्षण गरिरहेको छ ? आगामी दिनमा निरन्तरता दिन के–के अप्ठ्यारा छन् ?

सुरुवाती दिनमा यो नाचलाई कसले चलायो भन्ने हामीसँग इतिहास छैन । त्यो बेलामा कुनै गुठीबाट चलेको भए यसको आयस्ता पनि हुन्थ्यो। त्यसको यो कुनै गुठीले अथवा व्यक्तिले चलायो वा समुदायले चलायो होला, त्यो कुनै लेखाजोखा छैन । तर समय–समयमा यो नाच जब बन्द हुने अवस्था आएको बेलामा यसलाई विभिन्न क्षेत्र र सङ्घसंस्थाहरूबाट चलाइएको थियो ।  हामीलाई थाहा भए अनुसार यसलाई पहिलाको यहाँ ’छेभ्देल अड्डा’ भनिन्थ्यो, त्यहाँबाट पनि चलाइयो । त्यसपछि यसलाई कहिले पुरातत्त्व विभागले पनि चलाएको छ । पछि गएर यसलाई मन्त्रालयबाट पनि स्रोत दिएर चलाउँथ्यो । हाल आएर नाचलाई यो समितिबाट सञ्चालन गर्न थालेको छ ।  यसको हाम्रो मुख्य सहयोगी भनेको अहिले स्थानीय सरकार नै हो । उहाँहरूको सहयोगबाट अहिले चलिरहेको छ र जनसमुदायका आस्था भएका व्यक्तिहरूको चन्दाबाट पनि यो नाच चलिरहेको छ ।

तपाईंले विभिन्न अवतारको नाच देखाइन्छ भन्नुभयो । कुन दिन कुन अवतारको नाच देखाइन्छ ? विभिन्न काल खण्डमा नाचमा केही परिवर्तन भएको छ कि पुरानै नाचलाई निरन्तरता दिइराखेको छ ?

पहिलादेखि जसरी चलाइआएको हो, त्यसरी नै चलिरहेको छ । यसमा कुनै चिज परिमार्जन गरेर अथवा समयानुकूल त्यसलाई कथावस्तु फेरेर चलाइएको छैन । पहिलादेखि जुन कथा हो, त्यही कथामा नै बसेर मात्र यो नाच मञ्चन भइरहेको छ ।

यस वर्ष कात्तिक २७ गते(शुक्रबार)देखि सुरुआत हुने भनिएको छ । यस नाचको विधि र प्रक्रिया के–के छन् ?

सबैभन्दा ठुलो कुरा भनेको यस नाचमा कलाकार बन्नलाई सबैभन्दा पहिला नेवार समुदायको हुनुपर्‍यो । नेवार समुदायभित्रका बच्चाहरू, उनीहरूलाई सबैभन्दा पहिला नाट्यश्वरको पूजामा सरिक गराइन्छ । हाम्रोमा ’किस्ली’ भन्छ, त्यो पालामा चामल, सुपारी र पैसा राखेर भित्र्याउने, नाट्यश्वरलाई अरू कसैलाई देखाउँदैन । त्यो पाला राखेर भित्र्याइन्छ । ‘म नाच्छु’ भन्ने एउटा भावना राखेर भित्रिन चाहनुहुन्छ भने त्यो समुदाय अथवा त्यो कलाकारलाई त्यो पाला राखेर नाट्यश्वर भित्र्याइसकेपछि मात्र ऊ यहाँ सिक्न पाउँछ । नत्र ऊ सिक्न पाउँदैन, नाच्न पनि पाउँदैन । यो एउटा तान्त्रिक शक्तिमा आधारित नाच पनि हो । त्यसकारणले गर्दा यसमा सबै नाचहरू तान्त्रिकमा आधारित नभए पनि जस्तै वराह अवतार, नरसिंह अवतार र बाठः प्याखँ, यो लोकनाटक हो । त्यसमा पनि हाम्रो नेवारीमा ’यले बाठः’ भन्छ( सबभन्दा चलाख मान्छे) भनिन्छ ।  उसको ख्वापा (मुकुण्डो), वराहको ख्वापा र नरसिंहको ख्वापा यी तीनवटा मुकुण्डोहरू चाहिँ तान्त्रिक शक्तिबाट निर्माण गरिएको भनिन्छ । जुन ती ख्वापाहरूको दैनिक नित्य पूजा पनि गर्नुपर्ने हुन्छ । ती नित्य पूजा अन्तर्गत नै अरू बेलामा यी ख्वापाहरू निकालिँदैन । यही नाचको बेलामा जुन दिन त्यो नाच मञ्चन गरिने हो, त्यही दिन मात्र पूजा गरेर ती ख्वापाहरू निकालेर, ख्वापा धारण गरेपछि मात्र नाच नचाइन्छ । त्यहीसँगै नाच्ने व्यक्तिले पनि आफ्नो विभिन्न विधि–विधानमा बसेर, नियममा बसेर, शुद्ध भएर यो नाच नाच्नुपर्छ । पूजापाठ भनेको आफ्नो ठाउँमा छ । पूजापाठमा पनि नीति–नियममा उहाँहरूको तन्त्र साधना अनुसार नै यी पूजाहरू उहाँहरू तर्फबाट हुन्छ ।

१२ दिन सम्म एकै पटक फरक– फरक अवतारको नाच देखाइन्छ छुट्टा छुट्टै देखाइन्छ ?

यसमा अवतार भनेर सबै अवतार मात्र देखाउने होइन । यसमा जम्मा दुई वटा अवतार मात्र देखाइन्छ— विष्णुको तेस्रो अवतार वराह अवतार र चौथो अवतार नरसिंह अवतार । अरू मैले अघि भने जस्तै एउटा लोकनाटक सात दिनको देखाइन्छ । अरू कृष्णलीलामा आधारित जुन कृष्णको बाल्यकालको र पछि जवान हुँदाको कथाहरू समावेश गरेर यो नाच देखाइन्छ ।

पुरै कला आफ्नो शारीरिक नृत्य मार्फत सर्वसाधारणलाई कथा बुझाइन्छ कि के हुन्छ ?

यस सम्बन्धी ज्ञान नभएकाहरूलाई थाहा हुँदैन । किनभने यो नाचमा तीन वटा पक्ष हुन्छ— गायन पक्ष, वाद्यवादन पक्ष र नृत्य पक्ष । वाद्यवादनको तालमा नाचिरहेका हुन्छन् । त्यो वाद्यवादन पनि कहाँ हुन्छ भन्दा गीतको आधारमा हुन्छ । गीतले के भनिरहेको हुन्छ भन्दाखेरि त्यहाँ जुन नाच मञ्चन भइरहेको छ, त्यो बारे चाहिँ त्यो गीतले पनि भनिरहेको हुन्छ । त्यो सबैलाई थाहा हुँदैन, याद हुँदैन । त्यो गीत गाएको सायद तपाईंले पनि सुन्नुभएको होला । त्यो गीतबाट चाहिँ त्यो दिनमा के नाच भइरहेको छ, कथावस्तुमा के भइरहेको छ, त्यो गीतले पनि भन्छ । अरू संवाद भएकाहरूमा संवादबाटै थाहा हुने भयो के भइरहेको छ । कुनै–कुनै चाहिँ लोकनाटकहरूमा बाठः प्याखँमा चाहिँ नेवारी भाषामा बोलिन्छ । तर त्यो बाहेकको अरू जति पनि नाच थिए, तिनीहरूमा पहिला भाषा चाहिँ मैथिली भाषा बोलिन्थ्यो ।

मैथिलीमा पनि नाटक देखाइन्थ्यो ?

सबै संवादहरू मैथिलीमा हुन्थे । तर अहिले हाल आएर हामीले मैथिली बोल्न जान्ने पनि छैनन् र बुझ्ने पनि छैनन् । त्यसकारणले एक त नेवार समुदायमा देखाइने भयो, कलाकार पनि सबै नेवार समुदायकै हुनुपर्‍यो। अहिले हामीले मैथिली भाषालाई अनुवाद गरेर नेवारी भाषामा संवादहरू सबै देवगण भनौँ, सबैलाई त्यही बोल्न लगाएका छौँ ।

अहिले उच्च प्रविधिमा केन्द्रित युवा पुस्ताले परम्परा, इतिहास, संस्कृति बिर्सिँदै गएका छन् । तर, काठमाडौँ उपत्यकामा नेवारी समुदायले आफ्ना परम्परा, संस्कृति, रीतिरिवाजलाई जस्ताको तस्तै जोगाइराखेका छन् । कसरी सम्भव भयो ?

नेवारी कल्चरमा हेर्दा पनि संस्कृतिहरू, यस्ता नाचहरू, जात्रा पर्वहरू कति पहिला बन्द पनि भएका थिए । तर अहिले यो नाचमा मात्र नभनौँ, हरेक जात्रा पर्वहरूमा पनि नयाँ पुस्ताको संलग्नता त्यत्तिकै बढी छ । ती जात्राहरू, नाचहरू, पर्वहरू फेरि अहिले चल्न थालेको छ । किनभने नयाँ पुस्तालाई पनि त्यो हेर्ने, त्यो जात्रा मनाउने र त्यसबारे बुझ्न खोज्ने उत्सुकता छ । हाम्रो यो दसैँको बेलामा यहाँ पायः जात्रा, त्यो पनि धेरै वर्ष बन्द भएको थियो, फेरि अहिले चल्न थालेको छ । त्यसमा नयाँ पुस्ता, युवा पुस्ताको संलग्नता धेरै छ । अष्टमातृका यहाँ पाटनको हेर्नुभयो भने त्यसमा पनि धेरैजसो नाच्नेहरू सबै युवा पुस्ताहरू नै छन् । त्यो पनि पहिला कलाकारको कमीले गर्दा र आर्थिक कमीले गर्दा बन्द भइसकेको थियो । तर अहिले आएर फेरि चल्न थालेको छ । यो कार्तिक नाचमा पनि युवा पुस्ताहरूको सहभागिता धेरै छ । त्यो भन्नाले पुरानो पुस्ताहरूले गर्न नसकेको भन्न खोजेको हैन कि, नयाँ पुस्ताको संलग्नता जति बढी हुन्छ, कुनै पनि कार्यक्रम गर्नलाई हाम्रो यो संस्कृति चलाउनलाई त्यति नै सजिलो हुन्छ ।

अहिलेको आम युवा पुस्ताहरूमा चाहिँ यसले दिने सन्देशले कत्तिको प्रभाव पारिरहेको छ ?

पक्कै छ । साइन्सलाई विश्वास गर्ने, हातमा ग्याजेट छ, त्यसमा थिच्यो भने सबै आउँछ । तैपनि युवा पुस्तामा पनि अहिले यो जुन ग्याजेटको जमानामा, हो उनीहरूको जीवनयापनको लागि त्यो अहिलेको आवश्यकता भइसक्यो । तैपनि त्यो प्रति अहिले टिभी हेर्नेहरू कोही पनि छैनन्, मोबाइलमा झुम्मिन्छन्। त्यो बाहेक पनि त्यसबाट वितृष्णा चाहिँ छ नयाँ पुस्ताहरूमा । साथसाथै संस्कृति जगेर्ना गर्नुपर्छ भन्ने एउटा भावना चाहिँ अहिलेको युवा पुस्तामा मैले देखेको छु । उनीहरूले नयाँ जमानामा नयाँ चिजलाई अपनाउँदै पुरानो संस्कृतिलाई पनि सँगसँगै अहिले लगिरहेका छन्।

स्थानीय सरकारले त राम्रै सहयोग गरिराखेको होला । सङ्घीय सरकार, प्रदेश सरकारबाट कत्तिको सहयोग पाउनुभएको छ ?

सङ्घीय सरकार, प्रदेश सरकारबाट सहयोग भएको छैन ।

कला, संस्कृति र परम्परालाई धानिराख्न बजेट चाहिन्छ, युवाका इच्छाशक्ति पनि चाहिन्छ । समस्याबारे मिडिया मार्फत तपाईं के भन्न सक्नुहुन्छ ?

समस्या भनेको, पहिला कलाकारहरूको कमी थियो, अहिले कलाकारहरूको कमी छैन । युवा पुस्ताहरूको संलग्नता छ । सबैभन्दा ठुलो समस्या आर्थिक समस्या हो । जुन तपाईंले भन्नुभयो कि अहिले स्थानीय सरकारको राम्रो सहयोग छ, त्यो स्थानीय सरकारकै सहयोग चाहिँ हामीलाई पर्याप्त छैन । नगरेको हैन, गरेको छ । तर जुन अपेक्षा हामीले राखेका थियौँ, पूर्ण छैन । त्यसकारणले गर्दाखेरि सबैभन्दा ठुलो समस्या आर्थिक समस्या छ । अर्को भनेको अहिले कलाकारहरू त धेरै छन्, तर भाषिक समस्या छ । किन भन्दाखेरि हाम्रो यो नाचमा त अहिले भाषाहरू सबै नेवारीमा छ । तर अहिले नेवार समुदायकै बच्चाहरू, कलाकारहरूलाई नेवारी भाषा बोल्नै आउँदैन । जति पनि यो नाचमा नाच्ने कलाकारहरू छन्, यहाँ भित्रिने बित्तिकै हामी सबैलाई नेवारीमै बोल्न लगाउँछौँ । उहाँहरूले अहिले नेवारी पनि सिक्दै छन् । आज नभए भोलि गर्लान्, तर भाषिक समस्या चाहिँ छ । अरू भनेको कलाकारहरूको निरन्तरता चाहिँ अलि कम छ । भित्रिन्छन्, बाहिरिन्छन् ।  कारण विभिन्न होला, त्यसमा एउटा मुख्य कारण भनेको अहिलेको विदेशको पढाइ, कोही वैदेशिक रोजगारमा छन् । त्यसकारणले गर्दाखेरि पनि यो वर्ष बल्ल–बल्ल सिकायो, सिकिसकेको हुन्छ, अर्को वर्ष विदेश पलायन भइसकेको हुन्छ । नयाँ सिकाउनलाई त समय फेरि लियो नि। त्यसैले समय पनि धेरै लियो, अनि खर्च पनि धेरै लाग्यो । एउटै कलाकार सिकिसकेकोले निरन्तरता दिन नपाएपछि हरेक वर्ष नयाँ कलाकार सिकाउँदै–सिकाउँदै जानुपर्दाखेरि समय अवधि पनि लाग्यो। 

Monday, March 2, 2026

नेपालभाषा साहित्यमा राजोपाध्याय - ल्वापु खिचा: नेपालभाषा लघुकथाको सशक्त दस्तावेज

नेपालभाषा साहित्यमा राजोपाध्याय
ल्वापु खिचा: नेपालभाषा लघुकथाको सशक्त दस्तावेज


नेपालभाषा साहित्यमा लघुकथाको विधा क्रमशः सुदृढ बन्दै गएको सन्दर्भमा “ल्वापु खिचा” नामक लघुकथा सङ्ग्रहको प्रकाशन एक उल्लेखनीय साहित्यिक कृति हो । नेपालभाषा मंका खल, पाटन–ललितपुरद्वारा प्रकाशित यस कृतिले नेपालभाषा लघुकथालाई सङ्ख्यात्मक मात्र नभई विषयगत र प्रतिनिधित्वका दृष्टिले पनि समृद्ध बनाएको देखिन्छ ।

कुल १०५ वटा लघुकथाहरू समेटिएको यस सङ्ग्रहले लघुकथाको संक्षिप्त संरचनाभित्र समाज, संस्कृति, अनुभूति र समयको विविध यथार्थलाई प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ । छोटो आयाममा गहिरो अर्थ सम्प्रेषण गर्ने लघुकथाको मूल मर्मलाई यस सङ्ग्रहका कथाहरूले विभिन्न कोणबाट उजागर गरेका छन् ।

यस सङ्ग्रहको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको समुदायगत प्रतिनिधित्व हो । समेटिएका कथाहरूमध्ये ६ वटा लघुकथाहरू राजोपाध्याय समुदायका कथाकारहरूद्वारा लेखिएका छन्, जसमा ३ जना महिला र ३ जना पुरुष सर्जकहरूको सिर्जना रहेका छन् । यो तथ्यले नेपालभाषा साहित्यमा राजोपाध्याय समुदाय योगदानको इतिहासलाई निरन्तरता कायम राख्दै  समावेशी स्वर र लैङ्गिक सन्तुलनतर्फ समेत सकारात्मक संकेत दिन्छ ।

समग्रमा, “ल्वापु खिचा” केवल लघुकथाहरूको सङ्ग्रह मात्र नभई नेपालभाषा साहित्यको समकालीन प्रवृत्ति, सिर्जनात्मक विविधता र सामाजिक प्रतिनिधित्वलाई प्रतिबिम्बित गर्ने एक महत्वपूर्ण दस्तावेजका रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ । लघुकथाको सम्भावना र शक्तिलाई उजागर गर्ने यस कृतिले आगामी सर्जकहरूलाई समेत प्रेरणा दिने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।
राजोपाध्याय संग सम्बन्धित यस प्रकारका सामाग्रीहरू संग्रह एबम संकलनका लागि एउटा स्रोत केन्द्र वा पुस्तकालयको स्थापना गर्नु पर्ने आवश्यकता औल्याउदै सम्बन्धि निकाय, संघ संस्थाहरूको  ध्यान आकृष्ट गराउन चाहन्छौ l    

 लघुकथाहरूको बिषय सूची 
राजोपाध्याय समुदायका छ जना सर्जकहरू 

क्रम संख्या

लघुकथा

कथाकार

पृष्ठ

६

बाखं

अमरराज राजोपाध्याय

८

१३

जग्गेय् खिफाःगु लूँ जुइगु

विनय राजोपाध्याय

१५

४६

न्हूम्ह जुजु

मिमला शर्मा

५२

५०

टेम्पर्द ग्लास

मिनर्वा शर्मा राजोपाध्याय

५८

८०

तिसा

राजेश्वरी राजोपाध्याय

९३

८८

अंगलं जक न्यनाच्वंगु खँ

सुशील राजोपाध्याय

१०२


       




 







Thursday, February 26, 2026

संक्षिप्त जीवनी (पं. धरणीधर राजोपाध्याय)

युवा जागृति समाजको ब्रोशर बाट साभार एउटा सामाग्री 

                संक्षिप्त जीवनी (पं. धरणीधर राजोपाध्याय)

दर्ता नम्बर ५६२/०५२/०५३ रहेको युवा जागृति समाज (युजास) तत्कालीन अवस्थामा निकै सक्रिय संस्था थियो। मुख्यतः राजोपाध्याय ब्राह्मण परिवारका विविध पक्षहरूलाई समयानुकूल विकास गर्दै अघि बढाउने उद्देश्यले यसको स्थापना गरिएको थियो। उक्त उद्देश्यलाई पूर्णता दिन युवाहरूको विशेष सहभागिता आवश्यक रहेको कुरामा जोड दिइएको थियो।

सोही अनुरूप युवाहरू पनि स्वतःस्फूर्त रूपमा युजासका हरेक गतिविधिमा सक्रिय सहभागिता जनाएका थिए। तर विडम्बनाको कुरा, आज युजासको कुनै अस्तित्व छ भन्ने आभास कतै पाइँदैन। यो निश्चय नै दुखद पक्ष हो। यद्यपि, कुनै पनि संस्थालाई दीर्घकालसम्म जीवन्त राख्नु सजिलो कार्य  पक्कै होइन।

आफ्नो सक्रिय कालखण्डमा युजासले समाजमा खेलेको भूमिका अत्यन्तै सराहनीय थियो। त्यसैले आज पनि युजास हाम्रो मन–मस्तिष्कमा जीवित नै छ।

अबको युवा पुस्ताले ढिलो नगरी युजासले विगतमा सञ्चालन गरेका गतिविधिहरूको अभिलेखीकरण,  इतिहास प्रवर्धन र समिक्षा गर्दै यसलाई पुनः जीवन्त बनाउने प्रयास गर्नु आजको आवश्यकता हो।

यसै सन्दर्भमा, युजासको ब्रोशरबाट साभार गरिएको एक सामग्री यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ- 


संक्षिप्त जीवनी (पं. धरणीधर राजोपाध्याय)

भक्तपुरका मल्ल राजाका गुरु पुरोहित धरानाका पिता दिनकर राजोपाध्याय र माता देवीमायाका पुत्र वि. स. १९६६ साल श्रावण शुक्लपक्ष चतुर्दशीका दिन भत्तपुर टौमढीमा पं. धरणीधर राजोपाध्यायको जम्म भएको थियो। सानै उमेरमा बुवाको स्वर्गारोहणले गर्दा मामाघर (इन्द्रचोक) मा पठन-पाठन भएको थियो। चौध वर्षको उमेरमा बनारस शहरका पण्डित श्रीप्रसाद गुरुवाट संस्कृत शिक्षा हासिल गर्नु भएको थियो। भक्तपुरको तपचान टोलमा महाभारत पुराण भन्दा जुद्ध शम्वोरको सवारी भएको थियो। प्रधानमन्त्री जुद्ध शम्शेर-ले पुराण सुनिसकेपछि त्यस्तो सानो उमेरमा नै महाभारत जस्तो पुराण भनेकोमा धाश्चर्य माने। उहाँले करिब ५०० पटकसम्म श्रीम‌द्भागवत पुराणको सप्ताह, देवी भागवत पुराणको सप्ताह हरिवंश पुराण र अरू दश पुराण आदी भन्नु भएको थियो। जुद्ध श-शेरको पालामा भक्तपुर टौमढी टोल स्थित भैरवनाथ अगाडि प्रेताहुति यज्ञमा चार्फ जजमान बसी यश सम्पूर्ण गर्नु भएको थियो। सो. यज्ञको प्रसाद जुद्ध शम्शेरलाई दिदा सुनको असर्फी दक्षिणा पाउनु भएको थियो। सो यज्ञ पछि बचेको रकमबाट कुमारी पूजा, बेताल पूजा र भैरव पूजाको झायोजना गर्नु भएको थियो। अझै रकम बाँकी भएकोले दीनदुखीको सेवा गर्ने उद्देश्यले भैरवामृत औषधालय खोल्नु भयो। जडीबुटी औषधिहरूको उत्पादन गराई दीनदुःखीको सेवा गर्नु अतिरिक्त २०२४ सालतिर भक्तपुर-का जनताहरूलाई रोजगार दिलाउन घरेलु उद्योगको स्थापना पनि गर्नु भएको थियो। सो उद्योगबाट लत्ता-कपडाको उत्पादन गरी बनारस शहर, इलाहावाद, दार्जीलिङ आदि ठाउँमा बिक्री वितरण गर्ने कार्य हुन्थ्यो। सो उद्योगको स्थापना आफ्नै घरमा गर्नु भएको थियो। उहाँको ठूलो ईच्छा सनातन धर्मको संरक्षण गरी दीनदुःखी को सेवा गर्नु थियो । उहाँले भक्तपुरका राजोपाध्याय ब्राह्मणहरुलाई वेद पुराणको शिक्षा दिनु हुन्थ्यो । उहाँ शास्त्र विद्यामा निपुण हुनुहुन्छ। उहाँले पुरश्चरण पनि गर्नु भएको थियो । पुरश्चरण कालमा १००० कुमारीहरूको पूजा हुँदा कुमारीको प्रत्यक्ष दर्जन प्राप्त भएको कुरा उहाँले जहान परिवारलाई बताउनु भएको थियो । उहाँकी धर्मपत्ली मोहिनी राजोपाध्याय (राधेश्याम) ६ जना छोराहरू, नातिनातिनी, बुहारीहरू समेत १७ जना परिवारको मूली हुनुहुन्छ। भक्तपुरका राजोपाध्याय ब्राह्मणहरूमध्ये जेष्ठ हुनु भएको हुँदा उहाँ भक्तपुर उपाकर्म गुठीको चकाली हुनुहुन्छ।

प्रस्तुति: युवा जागूत समाज

Wednesday, November 19, 2025

एक व्यक्ति, समुदायको मात्र नभई राष्ट्रकै जीवन्त परम्परा लोप चिन्ता

 

एक व्यक्ति, समुदायको मात्र नभई राष्ट्रकै जीवन्त परम्परा लोप चिन्ता 

"निरण राजोपाध्यायले सदाशिवको दैनिक पूजा सञ्चालन गर्छन्, जुन २०२१ मा लामो समयको अन्तराल पछि पुनः सुरु गरिएको थियो। उनी आफ्नो परिवारको पेशा लोप हुने जोखिममा रहेकोमा चिन्तित छन्। ‘मैले मेरा पुर्खाहरूले सुरु गरेको कामलाई निरन्तरता दिएँ, तर म पछि, यसलाई अगाडि बढाउने कोही छैन,’ उनी भन्छन्।
पोस्ट फोटो: अनिश घिमिरे" 


उपरोक्त वाक्यांश  १५ नोभेम्बर २०२५ मा The Kathmandu Post को अनलाइन संस्करणमा सम्प्रेषित अनिश घिमिरेद्वरा लिखित ‘In Patan, forgotten ancient rituals are returning to life’  शीर्षकको लेखमा समावेश
अनिश घिमिरेद्वारानै  खिचिएको एउटा फोटोको क्याप्शनको नेपाली अनुवाद हो। यस लिंक (https://kathmandupost.com/art-culture/2025/11/15/in-patan-forgotten-ancient-rituals-are-returning-to-life) बाट उक्त लेख सम्म पुग्न सकिन्छ l 

यसमा निरण राजोपाध्यायको संदेश गहिरो एबम मार्मिक छ l 

निरण राजोपाध्यायको संदेशमा केवल एक व्यक्ति, समुदायको मात्र नभई राष्ट्रकै जीवन्त परम्परा लोप चिन्ता स्पष्ट अनुभव गर्न सकिन्छ । पूर्वजले जोगाएर ल्याएको सीप, ज्ञान र अनुष्ठान आज गम्भीर मोडमा उभिएको छ, जहाँ समुदाय, गुठी, संस्था र स्थानीय सरकारको संयुक्त पहलको तत्काल आबश्यक देखिन्छ ।

 बेवास्ता गरियो भने, भावी पुस्ताले खोजिरहने हराएको सांस्कृतिक धरोहरको अर्को एउटा कथा बन्नेछ।