Thursday, April 19, 2018

Rajopadhyaya in News : मच्छिन्द्रनाथ रथारोहण तिथिमा विवाद

      मच्छिन्द्रनाथ रथारोहण तिथिमा विवाद


मछिन्द्रनाथको रथ निर्माण गरिँदै । तस्बिर : अन्नपूर्ण

नितु घले
स्रोत : http://annapurnapost.com/news/95987


 ०६ बैशाख २०७५
ललितपुर : प्रत्येक वर्ष मातातीर्थ औँसीपछि चतुर्थीका दिन मच्छिन्द्रनाथको रथारोहण गरिने परम्परा भए पनि यस वर्ष द्वितीया र तृतीया तिथि एकै दिन परेका कारण तेस्रो दिन रथारोहणको साइत जुरेको छ । पञ्चांग निर्णायक समिति, सम्बन्धित विषयविद् तथा ज्यापु समाजसँगको छलफलपछि बिहीबार मच्छिन्द्रनाथको रथारोहण गरिने निर्णय भएको गुठी संस्थानका प्रमुख शैलेन्द्र पौडेलले अन्नपूर्णलाई जानकारी दिए ।
 तिथिअनुसार तेस्रो दिन रथारोहण गर्ने भनिए पनि चौथो दिनमा रथ तान्नुपर्ने विष्णुधर राजोपाध्यायले बताए । राजोपाध्याय समुदायले मल्ल राजाको पालादेखि राजाको नाट्यगुरुका रूपमा काम गर्दै आएका थिए ।
 उनीहरू मच्छिन्द्रनाथ देवताको खटको अघिल्तिर बस्ने गर्छन् । सदियौँदेखि मच्छिन्द्रनाथ देवतासँग आबद्ध भएको हुँदा राजोपाध्याय समुदायको भनाइ सुनुवाइ हुनुपर्ने भन्दै राजोपाध्यायले संस्थान प्रमुख पौडेलसँग गुनासो व्यक्त गरे । सानैदेखि मच्छिन्द्रनाथ रथमा नाट्यगुरुका रूपमा काम गर्दै आएका प्रतापधर शर्माले संस्थानको निर्णयमा आपत्ति जनाए । तेस्रो दिन रथ तान्न नहुने भन्दै यस विषयमा अन्य व्यक्तिसँग परामर्श गरिरहेको बताए ।
राजोपाध्यायका अनुसार भगवान्को मूर्तिलाई रथमा राखेको तीन दिनमा सक्खरको सर्वत खुवाएर पुल्चोकमा राखिन्छ । त्यसको भोलिपल्ट पुल्चोकदेखि गाबहालसम्म रथ तान्ने गरिन्छ । मच्छिन्द्रनाथको रथ कृष्ण मन्दिरका पालोवालाले दायाँतिर तान्ने र बायाँतिर नाट्यगुरुहरूले तान्ने राजोपाध्यायको भनाइ छ । ०३७ सालमा रथ तानेबापत पारि श्रमिक २५ पैसा पाएको सम्झना गर्दै भने, ‘अहिले बल्ल ५ रुपैयाँ दिन थालिएको छ । तर, भगवान्को श्रद्धाले यस्ता कामलाई निरन्तरता दिएका हौँ ।’ रथ तान्ने क्रममा विवाद तथा दुर्घटनासमेत हुँदै आएको छ । पाँच वर्षपहिले रथ तान्ने क्रममा उनको भाइको खुट्टा भाँच्चिएको थियो । उपचार खर्च ८० हजार लागे पनि गुठी संस्थानले सहयोग नगरेको उनको गुनासो छ ।
राजोपाध्यायले भने, ‘खर्च माग्दा संस्थानको प्रावधानमा नपर्ने भन्दै आलटाल गरियो । त्यसपछि तीन÷चार वर्ष जात्रामा सहभागी भएनौं तर सबैतिरबाट दबाब आएपछि फेरि आउन थाल्यौं ।’ मच्छिन्द्रनाथ रथ तान्ने क्रममा दुर्घटना नहोस् भनेर संस्थानले बिमा सुरु गरेको संस्थान प्रमुख पौडेलले बताए । उनले भने, ‘रथमा बसुन्जेलको अवधिमा दुर्घटना भए संस्थानले सम्पूर्ण खर्चको व्यवस्था गरिदिन्छ ।’ बेत तथा डोरी लिएर रथको टुप्पोसम्म पुगेर काम गर्नुपर्ने र निकै जोखिम हुने भएकाले बिमा गर्न सुरु गरिएको हो । यसका लागि छुट्टै १२-१३ लाखको ‘बास्केट फन्ड’ रहेको र त्यसबाट पाँच लाख नघट्ने गरी सहयोग गर्दै आएको पौडेलले बताए । उनका अनुसार मच्छिन्द्रनाथको परम्परा जोगाइराख्न निकै चुनौतीपूर्ण छ । रथ बनाउन कालिगढ अभाव हुने गरेको उनले जानकारी दिए । उनले भने, ‘रथ बनाउन भारतको विभिन्न प्रदेशबाट बेत तथा डोरी ल्याउनुपर्छ । यसमा विभिन्न प्रजातिका काठ प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ ।’ यस वर्षको जात्राको खर्च ५० लाख अनुमान गरिएको पौडेलले जानकारी दिए ।
मच्छिन्द्रनाथको रथ बनाउने समुदाय
रथ बनाउनेमध्ये १२ जना बोसी समुदायका व्यक्ति हुन्छन् । यिनले रथ निर्माणका लागि रूख काट्ने काम गर्छन् । आवश्यकताअनुसार सहायक बोसीहरूको निर्धारण गरिन्छ । उनीहरूले काठ काटिसकेपछि २४ जना बाराही समुदायका मानिसले काठ तयार गर्छन् । उनीहरूले काठको काम तयार गरिसकेपछि १२ जना अवाल समुदायका मानिसले बेत र डोरीको काम गर्छन् ।
त्यसपछि मच्छिन्द्रनाथको रथ निर्माण हुन्छ । विश्वको सबैभन्दा लामो जात्रामध्ये मच्छिन्द्रनाथको जात्रा मानिन्छ । पहिले राजाले भोटो देखाएर सम्पन्न गर्ने यो जात्रामा अचेल राष्ट्रपति सहभागी हुने प्रचलन छ । लिच्छविकालदेखि जात्रा सुरु भएको ठानिन्छ ।
 

Monday, April 2, 2018

Rajopadhyaya in News:

गोल्डेनगेटको सनसनीपूर्ण जित

कान्तिपुर संवाददाता
काठमाडौँ — आर्मीले ९६–९५ को अग्रता लिएको अवस्थामा खेल सकिन एक मिनेट बाँकी थियो । सुशील गुरुङले ‘साइड बल’ चलाए ।

उनले दिएको बल मनीष राजोपाध्यायले तुरुन्तै बास्केटमा प्रहार गरे । एक सेकेन्डभित्रको यी गतिविधि पत्याउन गाह्रो हुन्छ तर सत्य यही हो ।
मनीषले बल प्रहार गरेलगत्तै खेल सकिएको ‘बर्जर’ को चर्को ध्वनि आएपछि मात्र स्कोर भयो । गोल्डेनगेट कलेज टिमले भव्य रूपमा खुसी मनायो । तर स्कोरबोर्डले आर्मी नै ९६–९५ ले अगाडि रहेको देखाइरह्यो । एक सकेन्डभित्र ती गतिविधि असम्भव भएको भन्दै आर्मीका खेलाडीले निर्णायकलाई दबाब दिए । त्यसैले त्रिपुरेश्वरस्थित कभर्डहलबाट बाहिरिएको करिब एक घण्टापछि मात्र निर्णायक र आयोजकले मनीषको दुई स्कोर सदर गर्दै शनिबार गोल्डेनगेटलाई (९७–९६) क्वीक्स बास्केटबल लिग च्याम्पियन घोषित गर्‍यो ।

उपाधि होड अत्यन्तै रोमाञ्चक रह्यो । पहिलो क्वाटर २१–२१ मा सकियो । हाफटाइम हुँदा गोल्डेनगेटले ५४–४४ को अग्रता लियो । तेस्रो क्वाटर सकिँदासम्म पनि गोल्डेनगेटले ७४–६४ को अग्रता लिएको थियो । राष्ट्रिय टोलीका कप्तान सदीश प्रधानलाई गोल्डेनगेटले खासै चल्न दिएन । तैपनि अन्तिम क्वाटरमा आर्मी खेलमा फर्कियो ।

चौथो क्वाटरको सुरुमा गोल्डेनगेट ८१–६८ ले अगाडि बढेपछि आशिष बस्नेत, आयुष सिंह र विनोद महर्जनले निरन्तर स्कोर गरेपछि आर्मीले ८४–८२ को अग्रता बनायो । उसले पहिलोपल्ट लिएको अग्रता केहीबेरमै तोड्दै गोल्डेनगेट फेरि अघि बढ्यो । २३ सेकेन्ड बाँकी छँदा निश्चल महर्जनको ‘थ्री प्वाइन्ट शट’ मा आर्मी ९५–९५ को स्थितिमा पुग्यो अनि आर्मीका कप्तान रविन खत्रीले दुई ‘फ्रि–शट’ पाए । उनको एक शटमात्र सटिक रहे पनि आर्मीले ९६–९५ को अग्रता लियो । त्यसपछि एक सेकेन्ड बाँकी छँदा साइड बलको उपयोग गर्दै मनीषले दुई स्कोर जोडेर गोल्डेनगेटलाई च्याम्पियन बनाएका हुन् ।

‘फाइनल एकदमै कठिन रह्यो,’ गोल्डेनगेटका कप्तान विपेन्द्र महर्जनले भने, ‘आर्मीले पुनरागमन गर्छ भन्ने थाह भएकाले अन्त्यसम्मै दबाब दिएर खेल्यौं । त्यसैले जित्यौं ।’ उनी राष्ट्रिय टोलीका पूर्वकप्तान हुन् । उनले थपे, ‘घरेलु बास्केटबलमा मेरो २२ वर्षे करिअरकै सबैभन्दा उत्कृष्ट फाइनल रह्यो ।’ आर्मीका कप्तान रविन खत्रीले भने, ‘अन्तिम निर्णय हाम्रोविरुद्ध भएपछि खेल नै छायामा पर्‍यो । नतिजा औपचारिक रूपमै स्वीकार्छौं किनभने हामी आर्मीका खेलाडी हौं ।’

विपन्न बालबालिकाका लागि खेलकुद (पीडीसीएन) द्वारा फागुन ५ देखि सञ्चालित लिगमा विशाल मिलन केन्द्र (बीएमके) ले हिमालयन हाउन्ड्सलाई ८०–७० ले हराएर तेस्रो स्थान हात पार्‍यो । च्याम्पियन गोल्डेनगेटले २ लाख, उपविजेता आर्मीले १ लाख र तेस्रो भएको बीएमकेले ५० हजार हात पारे ।

बास्केटबल लिग
फाइनलका उत्कृष्ट 
मनीष राजोपाध्याय (गोल्डेनगेट)
उत्कृष्ट डिफेन्डर विनोद महर्जन (गोल्डेनगेट)
सर्वाधिक स्कोरर विकास गुरुङ (बीएमके, ३४५)
उदीयमान खेलाडी विवेक श्रेष्ठ (बीएमके)
उत्कृष्ट प्रशिक्षक रवीन्द्र महर्जन (कीर्तिपुर)
सर्वोत्कृष्ट खेलाडी सदीश प्रधान (आर्मी)
https://www.kantipurdaily.com/sports/2018/04/01/152254806123678828.html
प्रकाशित : चैत्र १८, २०७४ ०७:४७

Friday, January 5, 2018

Rajopadhyaya in News : खुर्किएको कालो माटो भरे रानीपोखरी आफैं बन्छ


शुक्रबार, पुष २१, २०७४
०३ : ३१ : ११


खुर्किएको कालो माटो भरे रानीपोखरी आफैं बन्छ
सुदीप श्रेष्ठ
काठमाडौं, पुस २०

हालको रानीपोखरी। तस्बिरः सुदीप श्रेष्ठ/सेतोपाटी

काठमाडौं सभ्यता- ५
पुरातत्वविद्हरूले मंगलबार रानीपोखरी उत्खनन् गर्दा उत्तरतर्फ जगतनारायण मन्दिरमा गुर्जुपल्टन बढाइँ दिँदै थियो।
एकै दिनका यी गतिविधिले दुई पक्ष उजागर गरेका छन्।
पुरातत्वविद्हरू ‘मल्लकालीन शैलीमै रानीपोखरी संरक्षण गर्न सकिने’ निष्कर्षमा पुगेका छन्। गुर्जुपल्टनको बढाइँले रानीपोखरीसँग जोडिएको साँस्कृतिक महत्व झल्काउँछ।
सुरुमा उत्खननको कुरा गरौं।
राजा प्रताप मल्लको पालामा जुन स्वरुप, शैली र निर्माण सामग्री प्रयोग गरेर रानीपोखरी बनाइएको थियो, त्यसरी नै पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ,’ मंगलबार र बुधबारको उत्खननपछि सम्पदाविद् सुदर्शराज तिवारीले सेतोपाटीसँग भने।
आर्किटेक्चर इञ्जिनियरिङका प्राध्यापक तिवारी रानीपोखरी पुनर्निर्माण अध्ययन समितिका सदस्य हुन्।
काठमाडौं महानगरपालिकाले मल्लकालीन शैली, स्वरुप र निर्माण सामग्री प्रयोग गरेर रानीपोखरी पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन अध्ययन गर्न पुरातत्व तथा सम्पदाविद् संलग्न समिति गठन गरेको थियो।
समिति यस्तो निष्कर्षमा पुग्नुका कारण छन्।
रानीपोखरीको पश्चिमपट्टि खन्दा करिब साढे तीन फिट गहिराइमै पानी फेला पर्यो। पानी उम्रिएको भाग सडकको सतहभन्दा करिब १९ फिटमुनि छ।
त्यही ठाउँमा कालो माटो र बालुवाको तह फेला परेको छ। ती आपसमा खप्टिएर छ तह बनेका छन्।
हेर्नुहोस्:
पानीको सतहभन्दा ठ्याक्कै माथि लेसिलो कालो माटो छ। त्यसमाथि बालुवाको पत्र छ। बालुवालाई कालो माटोले थिचेको छ। त्यसमाथि बालुवा, कालो माटो र फेरि बालुवाको तह छ। यसले पोखरीको भित्री सतहमा अझै पानी अडिएर बसेको देखिन्छ।
पोखरी निर्माणको परम्परागत विधि नै यही हो,’ तिवारीले भने, ‘यहाँ कालो माटो र बालुवाको तहले पानी अडाउने काम गरेको छ। यसको मतलब, रानीपोखरीलाई प्राकृतिक रूपमै पुनर्जीवन दिन सकिन्छ भन्ने हो।’
कालो माटोले पोखरीको पानी चुहिनबाट रोक्छ। आवश्यकताअनुसार पानी रसाएर जाने बाटो पनि दिन्छ। पुरानै अवस्थामा पानी जम्मा हुन भने केही समय लाग्न सक्छ। पिँधबाट खुर्किएर फालेको करिब एक फिट कालो माटो हाले आउँदो बर्खाभरिमा पानी भरिन सक्ने उनको अनुमान छ।
रानीपोखरी उत्खनन् गर्दा भेटिएको पानी र त्यसमाथि कालो माटो र बालुवाको तह। तस्बिरः सुदीप श्रेष्ठ/सेतोपाटी
उत्खनन् क्रममा पोखरीको दुई तह डिल पनि फेला परेको छ। दुवै मल्लकालमै बनेका हुन्।
सबभन्दा होचो डिल सडक सतहभन्दा करिब १५ फिट तल छ। यो पश्चिमपट्टिको उत्खननमा फेला परेको हो। माथिल्लो डिल दक्षिणतर्फ हात्तीको शालिकमुनि छ। यो सडक सतहभन्दा लगभग पाँच फिट तल छ। त्यतिबेला सडकसँगै मिल्ने गरी बनाइएको हुनसक्ने तिवारी बताउँछन्।
दुवै डिल मल्लकालीन इँटाले बनेका छन्। यसको बनोट साधारण पर्खालभन्दा फरक छ। साधारण पर्खालमा एक लहर तेर्सो इँटामाथि अर्को लहर खप्टाइएको हुन्छ। ती इँटा त्यतिबेला माटोले जोडिन्थ्यो। अहिले सिमेन्टले जोडिन्छ।
यहाँ भने इँटाहरू न लहर मिलेका छन्, न माटोले जोडिएकै छन्।
सबभन्दा तल्लो लहरको इँटा ठडिएको छ। त्यसमाथि तेर्सो छ। त्योभन्दा माथि देब्रेतिर डल्किएको छ। त्यसपछि दाहिने, फेरि देब्रे र फेरि तेर्सो छ। यहाँभन्दा माथि पहिलेकै क्रम दोहोरिन्छ।
दुवै पर्खालको ठीक पछाडि उत्तिकै उचाइमा कालो माटो खाँदिएको छ। यसको चौडाइ डेढ फिट छ।
यस्तो पर्खाल बलियो हुन्छ, पानी बाहिर जान दिँदैन,’ तिवारीले भने, ‘डिलबाट चुहिएर जाने पानी कालो माटोको तहले अडाउँछ।’
दुई तहको डिलले पोखरीको दुइटा सतह बुझाउँछ। सबभन्दा तल्लो डिल पानीको न्यूनतम सतह हो। बर्खामा पोखरी भरिँदा पानी माथिल्लो डिलसम्म पुग्छ भन्ने यसले संकेत गर्छ,’ उनले भने।
नब्बे साल अगाडिको तस्बिर हेर्दा रानीपोखरी माथिल्लो डिलसम्मै भरिएको देखिन्छ।’
यसबीच अर्को एउटा डिल पनि हुनसक्ने उनको अनुमान छ। यो सडक सतहभन्दा १० फिट तल हुनसक्छ।
सामान्यतया परम्परागत पोखरीमा पाँच–पाँच फिटको अन्तरमा डिल बनाउने चलन हुन्छ,’ उनले भने, ‘रानीपोखरीमा दुइटा डिल फेला पार्यौं, थप उत्खनन् गर्ने हो भने अर्को पनि फेला पर्न सक्छ।’

रानीपोखरीको डिल। यो मल्लकालमै बनेको हो। तस्बिरः सुदीप श्रेष्ठ/सेतोपाटी
काठमाडौं महानगरपालिकाको पछिल्लो पुनर्निर्माण क्रममा तल्लो डिलको केही भाग भत्किएको छ। यसको सट्टा कंक्रिट पर्खाल लगाउन खोजिएको थियो। चौतर्फी विरोधपछि नै महानगरपालिकाले गत साता काम रोकेर अध्ययन समिति गठन गरेको हो।
महानगरका ठेकेदारले भत्काएकोबाहेक अधिकांश भाग सग्लै छ। यसलाई जस्ताको तस्तै प्रयोग गर्न सकिने तिवारी बताउँछन्।
भत्किएका केही भाग पुरानै शैलीमा बनाए बाँकी उही रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ,’ उनले भने।
ध्ययन समितिका संयोजक विष्णुराज कार्कीको पनि यस्तै राय छ।
उनी पोखरीमा प्रयोग भएका इँटा तथा अन्य सामग्री जतिसक्दो फेरि प्रयोग गर्नुपर्ने बताउँछन्।
टुक्रा–टुक्रा भएर नासिएका छन् भने अलग कुरा, नत्र जति सकिन्छ पुरानै सामग्री प्रयोग गर्नुपर्छ,’ पुरातत्व विभागका पूर्व महानिर्देशक कार्कीले भने, ‘प्रताप मल्ल पालाका इँटा हामी अब पाउँदैनौं, सकभर जोगाएर राख्नुपर्छ।’
यी त भए मल्लकालीन शैलीमै पोखरी संरक्षण गर्न सकिन्छ भन्ने आधार।
रानीपोखरीसँग जोडिएका केही यस्ता पक्ष पनि छन्, जसलाई पुष्टि गर्न थप उत्खननको दरकार पर्छ।
पानीको स्रोत र निकास त्यसैमध्ये हुन्।
प्राचीन तथा मध्यकालीन पोखरीभित्र कम्तिमा दुईवटा इनार हुन्छन्। एउटाले पानी आपूर्तिको काम गर्छ भने अर्कोले निकास।
त्यतिबेला धेरै परबाट कुलो खनेर पानी ल्याउने चलन थियो। पोखरीनिर पुगेपछि कुलो दबाएर जमिनमुनि लगिन्थ्यो। र, भूमिगत रूपमै पोखरीको एउटा इनारसँग जोडिन्थ्यो। यसो गर्दा पानी बुलबुल गर्दै पोखरीको सतहसम्म आउँथ्यो।
अर्को इनार भने कालो माटोले भरेर राखिन्थ्यो। पोखरी मर्मत वा सफा गर्नुपरे माटो झिक्ने चलन थियो। पिँधमा कालो माटोमुनि बालुवा हुन्थ्यो। माटो झिकेपछि पानी त्यही बालुवाबाट रसाएर जान्थ्यो।
कुनै–कुनै पोखरीमा दुईभन्दा बढी इनार खनिएका हुन्थे। ती इनारबाट कुलो खनेर ढुंगेधाराहरूसम्म लगिन्थ्यो र टोल–टोलमा पानी आपूर्ति गरिन्थ्यो।
रानीपोखरीको निर्माण संरचना पनि यस्तै थियो। यहाँ सातवटा इनार खनिएको भनाइ छ। यी इनारबाट काठमाडौंका विभिन्न टोलमा पानी आपूर्ति हुन्थ्यो।
अहिलेसम्म थाहा भएअनुसार तीनधारा पाठशालामा जाने पानी रानीपोखरीकै हो। सुन्धारा हिटीमा हामीले केही वर्षअघिसम्म पानी आइरहेको देख्थ्यौं। त्यसको स्रोत रानीपोखरी नै हो। त्यहाँ टुँडिखेल हुँदै कुलो खनेर पानी लगिएको थियो।
उत्खननबाट यी सबै गुत्थी सुल्झाएर रानीपोखरीको स्रोत र निकास खोज्न सकिन्छ,’ तिवारीले भने।
रानीपोखरीमा फेला परेको पानी ट्यांकी आकारको बज्र ढुंगा। यो पोखरीको पानी निकाससँग सम्बन्धित रहेको अनुमान छ। तस्बिरः सुदीप श्रेष्ठ/सेतोपाटी
गुत्थी सुल्झाउने केही आधार फेला परेका छन्।
ढुंगेधाराहरूमा माछाको मुखजस्तो आकृतिबाट पानी आउने जस्तो भाग हामी देख्छौं, यहाँ त्यस्तै संरचना फेला परेको छ। त्यो बर्खामा पानी भरिँदा बगेर जाने बाटो हुनसक्छ।
पोखरीको भूमिगत स्रोत पनि फेला पार्न सकिने तिवारीको भनाइ छ।
स्रोतकै कुरा गर्दा तिवारीले रानीपोखरी निर्माणसँग जोडिएको बेग्लै सम्भावना औंल्याए।
हामीलाई अहिलेसम्म के थाहा छ भने, राजा प्रताप मल्लले छोरा चक्रवर्तेन्द्रको निधनपछि रानीको चित्त बुझाउन यो पोखरी बनाएका हुन्।
उनले यही ठाउँ किन रोजे त?
यहाँ प्राकृतिक रूपले नै पोखरी रहेको हुनसक्छ,’ तिवारीले भने, ‘असन वा जमलतिरबाट बग्ने पानी जम्मा हुने पोखरीलाई प्रताप मल्लले रानीपोखरीको रूप दिएका हुनसक्छन्।’
यस्तो अनुमान गर्नुको कारण छ।
किराँतकालदेखि नै सहरको सिरानमा पोखरी बनाउने चलन थियो। यसले पानीको भेल बस्तीभित्र छिर्न रोक्थ्यो। बर्खाको पानी जम्मा गरेर टोल–टोलमा बाँड्न ‘रिजर्भोयर’ को काम गर्थ्यो।
किराँतकालीन हाँडीगाउँको गहनापोखरी त्यस्तै पोखरी हो। क्षेत्रपाटीको इखापुखु अर्को उदाहरण हो। यो लिच्छविकालमै बनेको मानिन्छ।
मल्लकालीन रानीपोखरी सिरान पोखरीकै वर्गमा पर्छ। थप उत्खनन् गर्ने हो भने जमल वा असनतिरबाट पानीको भेल छिर्ने बाटो पत्ता लाग्न सक्ने तिवारी बताउँछन्।
रानीपोखरीभित्र सातवटा इनार छन् भनी सुन्दै आएका छौं, त्यो खासमा सातवटा स्रोत हुनसक्छ,’ उनले भने, ‘रानीपोखरीबाट सहरका विभिन्न भागमा पानी आपूर्ति हुन्थ्यो भनिन्छ। त्यसो हो भने आपूर्तिको बाटो खोज्न सकिन्छ।’
यसपालि हामी मल्लकालीन ढाँचामै रानीपोखरी संरक्षण गर्न सकिन्छ भन्ने निष्कर्षमा पुग्यौं, बाँकी उत्खननको जिम्मा पुरातत्वविद्को छुट्टै टोलीलाई दिन सकिन्छ,’ उनले भने।
भुइँचालोले रानीपोखरीसँग जोडिएका सबै पक्ष मिहिन हेर्ने अवसर दिएको उनको भनाइ छ।
रानीपोखरीमा भेटिएको राणाकालीन इँटा। यो ९० सालको पुनर्निर्माणमा प्रयोग भएको हो। तस्बिरः सुदीप श्रेष्ठ/सेतोपाटी
यस्तै अवसर मंगलबार उत्खनन् क्रममा गुर्जुपल्टनको बढाइँले पनि दियो।
त्यो बढाइँ रानीपोखरीसँग जोडिएको कलश जात्राको हिस्सा हो, जसले साँस्कृतिक महत्व झल्काउँछ।
यहाँ वर्षको दुईपटक चाँगुनारायणदेखि कलश जात्रा ल्याउने चलन छ। एउटा साउन शुल्क द्वितीयामा, अर्को पुस शुल्क पूर्णिमामा, जुन संयोगले मंगलबार थियो।
यो जात्रामा नारायण, लक्ष्मी र सरस्वतीको तीनवटा कलश ल्याइन्छ। चाँगुनारायण मन्दिरमा नित्यपूजापछि कलश जात्रा सुरु हुन्छ। मन्दिरका राजोपाध्याय पुजारीले नारायणको मुख्य कलश र धरेल थरका सहायक पुजारीले बाँकी कलश बोक्छन्।
यो जात्रा वसन्तपुरको हनुमानढोका दरबारमा टुंगिन्छ। त्यहाँ पुग्नुअघि रानीपोखरी उत्तरपट्टि जगतनारायण मन्दिरमा पूजा गर्ने चलन छ। पहिले कलशको स्वागत गर्न काठमाडौंका राजाबाट पूजा पठाउने गरिन्थ्यो। सँगसँगै गुर्जुपल्टन स्वागत र बढाइँ गर्न आउँथ्यो। यो चलन कायमै छ।
रानीपोखरी उत्खनन् भइरहँदा जुन बढाइँको आवाज सुनियो, त्यो गुर्जुपल्टनले चाँगुको कलश स्वागत गरेको हो।
त्यस दिन कलश बोकेका पुजारी गुर्जुपल्टन पछि लगाएर कमलाक्षी, असन, इन्द्रचोक हुँदै हनुमानढोका दरबार पुगेका थिए। तलेजु मन्दिरको द्वारमा ‘जीवित देवी’ कुमारी स्वागत गर्न आएकी थिइन्। कुमारीको उपस्थितिमा तलेजुका पुजारीले ‘लसकुस’ (स्वागत) गरेपछि कलश भित्र्याइयो।
तलेजुका पुजारीले पुरानो भोटे ताल्चाको एक छेउ समातेका थिए। अर्को छेउ चाँगुका पुजारीको हातमा थियो। करुवाले पानीको धारा बगाउँदै उनीहरू अघि बढे।
हनुमानढोकाको त्रिशूल चोक, मूलचोक हुँदै इनार भएको सानो चोकमा पुगे। त्यहाँ सानो छाप्रोजस्तो थियो, जसभित्र ढुंगा थियो। उनीहरूले कलश त्यही ढुंगामाथि बिसाए। प्रताप मल्लको पालामा ढुंगाको सट्टा आसन नै थियो भन्ने भनाइ छ।
यो पूरै जात्राभरि कलश छोपेर राखिन्छ।
चाँगुनारायण पुजारी परिवारका सदस्य आभाष राजोपाध्यायका अनुसार राजाले सबभन्दा पहिले कलश हेर्ने चलन थियो। अहिले राष्ट्रपतिलाई दर्शन गराउन शीतल निवास नै लगिन्छ।
कलशको जलमा राष्ट्रपतिले आफ्नो छायाँ हेर्नुहुन्छ,’ राजोपाध्यायले भने, ‘यसले राष्ट्रप्रमुखलाई चाँगुको शक्ति प्राप्त हुन्छ भन्ने भनाइ छ।’
यति गरेर हनुमानढोका फर्काएपछि नासचोकमा जात्रा विसर्जन हुन्छ।
साउन र पुसमा मनाइने कलश जात्रा लगभग समान हुने राजोपाध्याय बताउँछन्। साउनेजात्रा लिच्छविकालदेखि चलेको मानिन्छ। गोपाल राजवंशावलीमा लिच्छवि राजा पुष्पदेवको पालामा जात्रा सुरु भएको उल्लेख छ। यस आधारमा पुसको कलश जात्रा पनि लिच्छविकालीन नै हुनसक्ने उनले बताए।
मल्ल राजाहरूले कलश स्वागत गर्न आफ्ना पुजारी र गुर्जुपल्टन काठमाडौंको सिरान रानीपोखरीसम्म पठाएको भनाइ छ।
रानीपोखरीसँग जोडिएको यो जात्राले साँस्कृतिक महत्व झल्काउने संरक्षण अभियन्ता आलोकसिद्दि तुलाधर बताउँछन्।
रानीपोखरी पुरातात्विक धरोहर मात्र होइन, काठमाडौंको जीवित सम्पदाको हिस्सा हो,’ उनले भने, ‘यो मासिनु भनेको हाम्रो सम्पदा मासिनु हो, काठमाडौं सभ्यता मासिनु हो।’
हामीले काठमाडौंको जीवित सम्पदा जोगाउन रानीपोखरीलाई परम्परागत स्वरुपमै पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ,’ उनले भने।

प्रकाशित मिति: बिहिबार, पुष २०, २०७४ ०३:३५:३९

Jhamsikhel, Lalitpur, Nepal
Email: info@setopati.com
Phone: +977-1-5529319
Web: www.setopati.com



Thursday, December 28, 2017

Rajopadhyaya in News :श्री निरन ज्वालानन्द राजोपाध्यायज्यू द्वारा पुस्तक बिमोचन



११ पुष, काठमाण्डौ  पाटन स्थित तलेजु मन्दिरका पुजारी तन्त्र साधनमा रुची राख्नु हुने श्री निरन ज्वालानन्द राजोपाध्यायज्यूले  "गुह्यकालीतन्त्रम्" शिर्षकको दोस्रो संस्करणको पुस्तक आज एक समारोहका बीच बिमोचन गर्नु भयो  श्री कमलयोगीद्वारा लिखित एवम सम्पादित उक्त पुस्तक गुह्यकाली साधना सिद्धपीठले प्रकाशन गरेको थियो

गुह्येश्वरी, कुमारीगाल स्थित गुह्यकाली साधना सिद्धपीठ, ॐ आश्रममा आयोजित उक्त पुस्तत बिमोचन समारोहमा तन्त्र साधनामा रुची राख्नेहरु सहभागीत रहेओ थियो 











Tuesday, December 19, 2017

Rajopadhyaya in News :पशुपति क्षेत्रमा डेढ दर्जन संरचना पुनर्निर्माण हुँदै


पशुपति क्षेत्रमा डेढ दर्जन संरचना पुनर्निर्माण हुँदै

बाग्मती नदी किनारको
बाग्मती नदी किनारको भष्मेश्वर घाटस्थित सत्तल जीर्णोद्धार गरिँदै । तस्बिर : कान्तिपुर
भष्मेश्वर घाटस्थित सत्तल जीर्णोद्धार गरिँदै ।तस्बिर : कान्तिपुर
पुस , २०७४-विश्व सम्पदामा सूचीकृत पशुपतिनाथ क्षेत्रमा डेढ दर्जन संरचना पुनर्निर्माण गरिँदै छन् राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरण संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयबाट आएको बजेटबाट पशुपति क्षेत्र विकास कोषले ती संरचना पुनर्निर्माण सुरु गरेको हो  

मन्त्रालयबाट मन्दिरका संरचना पुनर्निर्माण गर्न यस वर्ष ४४ करोड ४१ लाख ७५ हजार रुपैयाँ प्राप्त भएको कोषले जनाएको कोषले तीन चरणमा गरी प्रत्येक संरचना निर्माण शीर्षकमा रकम पाउनेछ भुवनेश्वरीदेखि दक्षिणढोकासम्म ढल, बाटो निर्माण, इँटापाखामा प्रस्तरफलक छाप्ने, वनकालीमा उद्यान विकास भष्मेश्वर सत्तल जीर्णोद्धार भइरहेका छन् पुनर्निर्माण कार्य भइरहेका संरचनामा गुह्येश्वरी मन्दिर प्राङ्गण धर्मशाला जीर्णोद्धार, पशुपतिनाथको भान्सा पुनर्निर्माण, भण्डारखाल बगैंचाको घेरा पर्खाल निर्माण पनि छन्  
सोभानियर पसल निर्माण, पुरातात्त्विक उत्खनन कार्य चलिरहेका छन्  
राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले भूकम्पले पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त संरचना कोषले निर्माण गर्ने जनाएको प्राधिकरणबाट गोरखनाथ मन्दिर पश्चिमको सत्तल, घ्याम्पे सत्तल, शंकराचार्य मन्दिर निर्माण 
भइरहेको  
यसबाहेक कुलानन्द झा वनकाली सत्तलका साथै अमरकान्तेश्वर, सुरेशकान्तेश्वर मन्दिर प्राधिकरणमार्फत निर्माणका क्रममा छन् पाँचै जना भट्टको आवास मर्मत, गुह्येश्वरी चौघेरा सत्तल, बाग्मती किनारको सत्तल, पन्ध्रशिवालय सत्तल पनि निर्माणका क्रममा छन् दुइटा चौतरिया शिवालय, कोटीलिंगेश्वर मन्दिर पनि निर्माण हुँदैछन्
स्मारक भत्काउँदा निस्केका भग्नावशेष हटाउने कार्य समाप्त भइसकेको कोषले जनाएको शंकरनारायण सत्तल भत्काइसकिएको कोषका उपनिर्देशक राजेन्द्रधर राजोपाध्यायले बताए  
पुनर्निर्माण प्राधिकरणबाट भने साढे २० लाख जति पुनर्निर्माणका लागि कोषले पाएको उपनिर्देशक राजोपाध्यायले मृगस्थलीमा ८० भन्दा बढी साना मन्दिर रहे पनि यस वर्ष वटाको निर्माण थालिने बताए एउटा मन्दिरको नक्सांकन लागत इस्टिमेट गरी पाँचैको एकैपल्ट लागत इस्टिमेट गर्यौं, राजोपाध्यायले भने, तर पुरातात्त्विक सम्पदा भएकाले सबैको बेग्लाबेग्लै नक्सांकन गर्नुपर्ने भएको
उक्त क्षेत्रमा बेलायतको डोरह्याम युनिभर्सिटी, युनेस्को, पुरातत्त्व विभागबाट भण्डारखाल, लगनगाछी क्षेत्रमा उत्खनन भइरहेको सिक्का पुराना सरसामान भेटिएका छन् पछि सबै सार्वजनिक गरी संग्राहलय बनाउने योजना , कोषका एक कर्मचारीले भने  
दाताको रकम परिचालन गरी कोषले राजराजेश्वरीको श्राद्धपाटी, किरियापुत्री भवन वनकाली पार्क निर्माण गरिसकेको  
कोषले पशुपतिनाथ मन्दिरको प्राङ्गणभित्रको लालगणेश मन्दिर पुनर्निर्माण आफ्नै रकमबाट गरिएको जनाएको  
प्रकाशित: पुस , २०७४