कलाकार किरण चित्रकार यतिबेला कात्तिक नाच व्यवस्थापनमा व्यस्त छन् । ३८६ वर्ष लामो कात्तिक नाच संरक्षण समितिको अध्यक्ष रहेका चित्रकार आर्थिक स्रोत जुटाउने, बच्चाहरूलाई नाच सिकाउने काममा व्यस्त छन्।
कात्तिक २७ (शुक्रबार) देखि सुरु हुने कात्तिक नाच यस वर्ष १२ दिन सञ्चालन हुँदैछ । यसपालि २००७ सालदेखि बन्द भएको ‘माधवानर लीला’ पनि देखाइने भएको छ । कात्तिक २७ देखि मंसिर १ गतेसम्म यो नाच देखाइन्छ । मंसिर २ देखि ३ गतेसम्म बाँथः प्याखँ(चलाख मान्छे) लोकनाटक, मंसिर ४ गते जल शयण, मंसिर ५ गते बराह अवतार, मंसिर ६ गते नृसिंह अवतार, मंसिर ७ गते वस्त्रहरण लीला र मंसिर ८ गते दधि ललि नृत्य प्रस्तुत गरिने कार्यतालिका छ।
विक्रम संवत् १६९७ अर्थात् नेपाल संवत् ७६१ मा राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले कात्तिक नाच सुरु गरेका थिए । यस नाचको ऐतिहासिक पक्ष, किवंदन्ती, विभिन्न कालखण्डदेखि हालसम्म देखिएका समस्याबारे रातोपाटीकर्मी गणेश पाण्डेले अध्यक्ष चित्रकारसँग कुराकानी गरेका छन् । प्रस्तुत छ, चित्रकारसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश:
३८६ वर्ष इतिहास बोकेको कात्तिक नाचको सुरुआत कसरी भयो ? कसरी जीवित रहन सम्भव भयो ?
तपाईंले भने जस्तै ३८६ वर्ष अगाडि राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले देश र जनताको कल्याणको लागि कात्तिक नाच सुरु गर्नुभएको हो । किंवदन्ती अनुसार मल्लकालीन समयमा हाम्रो ललितपुर राज्य अरू काठमाडौँ र भक्तपुरभन्दा पनि पिछडिएको र रोगव्याधि फैलिएको थियो । जनताहरूमा खुसी नभएको कारण सोधखोज भएको थियो । राजाका गुरुद्वय हरिवंश राजोपाध्याय र विश्वनाथ राजोपाध्यायले ललितपुर राज्य एउटा नराम्रो नक्षत्रमा परेको छ र त्यसकारणले गर्दा जति पनि अहिले समस्याहरू आएको जायर भयो । त्यो नराम्रो नक्षत्रको नाम ‘मघा नक्षत्र’ भनिन्छ । त्यो नक्षत्रबाट उम्किनको लागि यहाँ नरबलि दिनुपर्छ, त्यसपछि मात्र हाम्रो समस्या समाधान हुन्छ भन्ने सुझाव आएपछि अब के गर्ने ? त्यतिकै कुनै मान्छेलाई ल्याएर बलि दियो भने जनतामा फेरि विद्रोह होला भन्ने डर थियो । विकल्पमा राजाका गुरु हरिवंश राजोपाध्यायबाट विष्णुको चौथो अवतार नरसिंह अवतारको नृत्य मञ्चन गराएर, त्यसमा नरसिंह हुने पात्रबाट हिरण्यकश्यपु भन्ने पात्रलाई बध गराई नरबलिका प्रतीकको रूपमा यो नाच सम्पन्न गराइयो । एकातिर नरबलिको आवश्यकता पनि पूरा हुने भयो र जनताहरूमा एउटा धार्मिक रूपमा सहिष्णुता पनि हुने भयो । त्यसकारण नरसिंह अवतारको नाचबाट नै यो नाच सुरु भएको भनिन्छ।
त्यतिबेला नरसिंह नाचको सुरुआत गरियो भन्नुभयो । त्यसपछि सिद्धिनरसिंहका छोरा र नातिले यसलाई विस्तार गरेर एक महिनासम्म पुर्याएको भन्ने पनि छ । पछि के–के नाच थपियो ?
सुरुवाती दिनहरूमा यो नरसिंह अवतार, वराह अवतार, जलशयन र सुरदास तथा सुदामा यी पाँच दिनबाट सुरु भएको नाचमा सिद्धिनरसिंह मल्लका छोरा श्रीनिवास मल्लले यसमा ’बाठः प्याखँ’ लोकनाटक थपियो । जनमानसमा शिक्षा फैलाउने मनसायले सात दिन थपेर यसलाई १२ दिनसम्म सञ्चालन गर्नुभएको थियो । त्यसपछि श्रीनिवास मल्लका छोरा योगनरेन्द्र मल्लले यसमा अरू कृष्णका लीलाहरू जस्तै माधवानल लीला र उषा–हरण लीला थपे । यी दुई वटा नाचहरू १५ दिनको हुन्छ । यी नाचहरू थपेर यसलाई २७ दिन अर्थात् कार्तिक महिनाभरि(तिहारको तीन दिनबाहेक) पूरा महिना चलाउने गरेर सञ्चालन गर्नुभएको थियो । योगनरेन्द्रको पालामा आएपछि मात्र यो २७ दिन भएको हो, सुरुमा पाँच दिनबाटै हो । त्यही रीतले २७ दिन नै २००६ सालसम्म निरन्तर चलेको थियो । ००७ सालको जनक्रान्तिले गर्दाखेरि दुई दिन मात्र नाच देखाइयो– वराह अवतार र नरसिंह अवतार । अरू नाच सबै बन्द भए । यो दुई दिने नाच २०३७ सालसम्म दुई दिन मात्र देखाइएको थियो । ०३८ सालमा आएर फेरि यसलाई आठ दिनसम्म देखाउन थालियो । पछि हुँदै–हुँदै ०७० सालमा आएपछि कहिले १० दिन, कहिले १२ दिन यो नाच सञ्चालन भयो । यो वर्ष १२ दिन नाच देखाइँदैछ ।
३८६ वर्षमा मल्ल वंश सकियो, शाह वंश सकियो नेपाल सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा स्थापना भएको १९ वर्ष पुरा भइसक्दा पनि यस नाचले निरन्तरता पाइराखेका छ । कसले संरक्षण गरिरहेको छ ? आगामी दिनमा निरन्तरता दिन के–के अप्ठ्यारा छन् ?
सुरुवाती दिनमा यो नाचलाई कसले चलायो भन्ने हामीसँग इतिहास छैन । त्यो बेलामा कुनै गुठीबाट चलेको भए यसको आयस्ता पनि हुन्थ्यो। त्यसको यो कुनै गुठीले अथवा व्यक्तिले चलायो वा समुदायले चलायो होला, त्यो कुनै लेखाजोखा छैन । तर समय–समयमा यो नाच जब बन्द हुने अवस्था आएको बेलामा यसलाई विभिन्न क्षेत्र र सङ्घसंस्थाहरूबाट चलाइएको थियो । हामीलाई थाहा भए अनुसार यसलाई पहिलाको यहाँ ’छेभ्देल अड्डा’ भनिन्थ्यो, त्यहाँबाट पनि चलाइयो । त्यसपछि यसलाई कहिले पुरातत्त्व विभागले पनि चलाएको छ । पछि गएर यसलाई मन्त्रालयबाट पनि स्रोत दिएर चलाउँथ्यो । हाल आएर नाचलाई यो समितिबाट सञ्चालन गर्न थालेको छ । यसको हाम्रो मुख्य सहयोगी भनेको अहिले स्थानीय सरकार नै हो । उहाँहरूको सहयोगबाट अहिले चलिरहेको छ र जनसमुदायका आस्था भएका व्यक्तिहरूको चन्दाबाट पनि यो नाच चलिरहेको छ ।
तपाईंले विभिन्न अवतारको नाच देखाइन्छ भन्नुभयो । कुन दिन कुन अवतारको नाच देखाइन्छ ? विभिन्न काल खण्डमा नाचमा केही परिवर्तन भएको छ कि पुरानै नाचलाई निरन्तरता दिइराखेको छ ?
पहिलादेखि जसरी चलाइआएको हो, त्यसरी नै चलिरहेको छ । यसमा कुनै चिज परिमार्जन गरेर अथवा समयानुकूल त्यसलाई कथावस्तु फेरेर चलाइएको छैन । पहिलादेखि जुन कथा हो, त्यही कथामा नै बसेर मात्र यो नाच मञ्चन भइरहेको छ ।
यस वर्ष कात्तिक २७ गते(शुक्रबार)देखि सुरुआत हुने भनिएको छ । यस नाचको विधि र प्रक्रिया के–के छन् ?
सबैभन्दा ठुलो कुरा भनेको यस नाचमा कलाकार बन्नलाई सबैभन्दा पहिला नेवार समुदायको हुनुपर्यो । नेवार समुदायभित्रका बच्चाहरू, उनीहरूलाई सबैभन्दा पहिला नाट्यश्वरको पूजामा सरिक गराइन्छ । हाम्रोमा ’किस्ली’ भन्छ, त्यो पालामा चामल, सुपारी र पैसा राखेर भित्र्याउने, नाट्यश्वरलाई अरू कसैलाई देखाउँदैन । त्यो पाला राखेर भित्र्याइन्छ । ‘म नाच्छु’ भन्ने एउटा भावना राखेर भित्रिन चाहनुहुन्छ भने त्यो समुदाय अथवा त्यो कलाकारलाई त्यो पाला राखेर नाट्यश्वर भित्र्याइसकेपछि मात्र ऊ यहाँ सिक्न पाउँछ । नत्र ऊ सिक्न पाउँदैन, नाच्न पनि पाउँदैन । यो एउटा तान्त्रिक शक्तिमा आधारित नाच पनि हो । त्यसकारणले गर्दा यसमा सबै नाचहरू तान्त्रिकमा आधारित नभए पनि जस्तै वराह अवतार, नरसिंह अवतार र बाठः प्याखँ, यो लोकनाटक हो । त्यसमा पनि हाम्रो नेवारीमा ’यले बाठः’ भन्छ( सबभन्दा चलाख मान्छे) भनिन्छ । उसको ख्वापा (मुकुण्डो), वराहको ख्वापा र नरसिंहको ख्वापा यी तीनवटा मुकुण्डोहरू चाहिँ तान्त्रिक शक्तिबाट निर्माण गरिएको भनिन्छ । जुन ती ख्वापाहरूको दैनिक नित्य पूजा पनि गर्नुपर्ने हुन्छ । ती नित्य पूजा अन्तर्गत नै अरू बेलामा यी ख्वापाहरू निकालिँदैन । यही नाचको बेलामा जुन दिन त्यो नाच मञ्चन गरिने हो, त्यही दिन मात्र पूजा गरेर ती ख्वापाहरू निकालेर, ख्वापा धारण गरेपछि मात्र नाच नचाइन्छ । त्यहीसँगै नाच्ने व्यक्तिले पनि आफ्नो विभिन्न विधि–विधानमा बसेर, नियममा बसेर, शुद्ध भएर यो नाच नाच्नुपर्छ । पूजापाठ भनेको आफ्नो ठाउँमा छ । पूजापाठमा पनि नीति–नियममा उहाँहरूको तन्त्र साधना अनुसार नै यी पूजाहरू उहाँहरू तर्फबाट हुन्छ ।
१२ दिन सम्म एकै पटक फरक– फरक अवतारको नाच देखाइन्छ छुट्टा छुट्टै देखाइन्छ ?
यसमा अवतार भनेर सबै अवतार मात्र देखाउने होइन । यसमा जम्मा दुई वटा अवतार मात्र देखाइन्छ— विष्णुको तेस्रो अवतार वराह अवतार र चौथो अवतार नरसिंह अवतार । अरू मैले अघि भने जस्तै एउटा लोकनाटक सात दिनको देखाइन्छ । अरू कृष्णलीलामा आधारित जुन कृष्णको बाल्यकालको र पछि जवान हुँदाको कथाहरू समावेश गरेर यो नाच देखाइन्छ ।
पुरै कला आफ्नो शारीरिक नृत्य मार्फत सर्वसाधारणलाई कथा बुझाइन्छ कि के हुन्छ ?
यस सम्बन्धी ज्ञान नभएकाहरूलाई थाहा हुँदैन । किनभने यो नाचमा तीन वटा पक्ष हुन्छ— गायन पक्ष, वाद्यवादन पक्ष र नृत्य पक्ष । वाद्यवादनको तालमा नाचिरहेका हुन्छन् । त्यो वाद्यवादन पनि कहाँ हुन्छ भन्दा गीतको आधारमा हुन्छ । गीतले के भनिरहेको हुन्छ भन्दाखेरि त्यहाँ जुन नाच मञ्चन भइरहेको छ, त्यो बारे चाहिँ त्यो गीतले पनि भनिरहेको हुन्छ । त्यो सबैलाई थाहा हुँदैन, याद हुँदैन । त्यो गीत गाएको सायद तपाईंले पनि सुन्नुभएको होला । त्यो गीतबाट चाहिँ त्यो दिनमा के नाच भइरहेको छ, कथावस्तुमा के भइरहेको छ, त्यो गीतले पनि भन्छ । अरू संवाद भएकाहरूमा संवादबाटै थाहा हुने भयो के भइरहेको छ । कुनै–कुनै चाहिँ लोकनाटकहरूमा बाठः प्याखँमा चाहिँ नेवारी भाषामा बोलिन्छ । तर त्यो बाहेकको अरू जति पनि नाच थिए, तिनीहरूमा पहिला भाषा चाहिँ मैथिली भाषा बोलिन्थ्यो ।
मैथिलीमा पनि नाटक देखाइन्थ्यो ?
सबै संवादहरू मैथिलीमा हुन्थे । तर अहिले हाल आएर हामीले मैथिली बोल्न जान्ने पनि छैनन् र बुझ्ने पनि छैनन् । त्यसकारणले एक त नेवार समुदायमा देखाइने भयो, कलाकार पनि सबै नेवार समुदायकै हुनुपर्यो। अहिले हामीले मैथिली भाषालाई अनुवाद गरेर नेवारी भाषामा संवादहरू सबै देवगण भनौँ, सबैलाई त्यही बोल्न लगाएका छौँ ।
अहिले उच्च प्रविधिमा केन्द्रित युवा पुस्ताले परम्परा, इतिहास, संस्कृति बिर्सिँदै गएका छन् । तर, काठमाडौँ उपत्यकामा नेवारी समुदायले आफ्ना परम्परा, संस्कृति, रीतिरिवाजलाई जस्ताको तस्तै जोगाइराखेका छन् । कसरी सम्भव भयो ?
नेवारी कल्चरमा हेर्दा पनि संस्कृतिहरू, यस्ता नाचहरू, जात्रा पर्वहरू कति पहिला बन्द पनि भएका थिए । तर अहिले यो नाचमा मात्र नभनौँ, हरेक जात्रा पर्वहरूमा पनि नयाँ पुस्ताको संलग्नता त्यत्तिकै बढी छ । ती जात्राहरू, नाचहरू, पर्वहरू फेरि अहिले चल्न थालेको छ । किनभने नयाँ पुस्तालाई पनि त्यो हेर्ने, त्यो जात्रा मनाउने र त्यसबारे बुझ्न खोज्ने उत्सुकता छ । हाम्रो यो दसैँको बेलामा यहाँ पायः जात्रा, त्यो पनि धेरै वर्ष बन्द भएको थियो, फेरि अहिले चल्न थालेको छ । त्यसमा नयाँ पुस्ता, युवा पुस्ताको संलग्नता धेरै छ । अष्टमातृका यहाँ पाटनको हेर्नुभयो भने त्यसमा पनि धेरैजसो नाच्नेहरू सबै युवा पुस्ताहरू नै छन् । त्यो पनि पहिला कलाकारको कमीले गर्दा र आर्थिक कमीले गर्दा बन्द भइसकेको थियो । तर अहिले आएर फेरि चल्न थालेको छ । यो कार्तिक नाचमा पनि युवा पुस्ताहरूको सहभागिता धेरै छ । त्यो भन्नाले पुरानो पुस्ताहरूले गर्न नसकेको भन्न खोजेको हैन कि, नयाँ पुस्ताको संलग्नता जति बढी हुन्छ, कुनै पनि कार्यक्रम गर्नलाई हाम्रो यो संस्कृति चलाउनलाई त्यति नै सजिलो हुन्छ ।
अहिलेको आम युवा पुस्ताहरूमा चाहिँ यसले दिने सन्देशले कत्तिको प्रभाव पारिरहेको छ ?
पक्कै छ । साइन्सलाई विश्वास गर्ने, हातमा ग्याजेट छ, त्यसमा थिच्यो भने सबै आउँछ । तैपनि युवा पुस्तामा पनि अहिले यो जुन ग्याजेटको जमानामा, हो उनीहरूको जीवनयापनको लागि त्यो अहिलेको आवश्यकता भइसक्यो । तैपनि त्यो प्रति अहिले टिभी हेर्नेहरू कोही पनि छैनन्, मोबाइलमा झुम्मिन्छन्। त्यो बाहेक पनि त्यसबाट वितृष्णा चाहिँ छ नयाँ पुस्ताहरूमा । साथसाथै संस्कृति जगेर्ना गर्नुपर्छ भन्ने एउटा भावना चाहिँ अहिलेको युवा पुस्तामा मैले देखेको छु । उनीहरूले नयाँ जमानामा नयाँ चिजलाई अपनाउँदै पुरानो संस्कृतिलाई पनि सँगसँगै अहिले लगिरहेका छन्।
स्थानीय सरकारले त राम्रै सहयोग गरिराखेको होला । सङ्घीय सरकार, प्रदेश सरकारबाट कत्तिको सहयोग पाउनुभएको छ ?
सङ्घीय सरकार, प्रदेश सरकारबाट सहयोग भएको छैन ।
कला, संस्कृति र परम्परालाई धानिराख्न बजेट चाहिन्छ, युवाका इच्छाशक्ति पनि चाहिन्छ । समस्याबारे मिडिया मार्फत तपाईं के भन्न सक्नुहुन्छ ?
समस्या भनेको, पहिला कलाकारहरूको कमी थियो, अहिले कलाकारहरूको कमी छैन । युवा पुस्ताहरूको संलग्नता छ । सबैभन्दा ठुलो समस्या आर्थिक समस्या हो । जुन तपाईंले भन्नुभयो कि अहिले स्थानीय सरकारको राम्रो सहयोग छ, त्यो स्थानीय सरकारकै सहयोग चाहिँ हामीलाई पर्याप्त छैन । नगरेको हैन, गरेको छ । तर जुन अपेक्षा हामीले राखेका थियौँ, पूर्ण छैन । त्यसकारणले गर्दाखेरि सबैभन्दा ठुलो समस्या आर्थिक समस्या छ । अर्को भनेको अहिले कलाकारहरू त धेरै छन्, तर भाषिक समस्या छ । किन भन्दाखेरि हाम्रो यो नाचमा त अहिले भाषाहरू सबै नेवारीमा छ । तर अहिले नेवार समुदायकै बच्चाहरू, कलाकारहरूलाई नेवारी भाषा बोल्नै आउँदैन । जति पनि यो नाचमा नाच्ने कलाकारहरू छन्, यहाँ भित्रिने बित्तिकै हामी सबैलाई नेवारीमै बोल्न लगाउँछौँ । उहाँहरूले अहिले नेवारी पनि सिक्दै छन् । आज नभए भोलि गर्लान्, तर भाषिक समस्या चाहिँ छ । अरू भनेको कलाकारहरूको निरन्तरता चाहिँ अलि कम छ । भित्रिन्छन्, बाहिरिन्छन् । कारण विभिन्न होला, त्यसमा एउटा मुख्य कारण भनेको अहिलेको विदेशको पढाइ, कोही वैदेशिक रोजगारमा छन् । त्यसकारणले गर्दाखेरि पनि यो वर्ष बल्ल–बल्ल सिकायो, सिकिसकेको हुन्छ, अर्को वर्ष विदेश पलायन भइसकेको हुन्छ । नयाँ सिकाउनलाई त समय फेरि लियो नि। त्यसैले समय पनि धेरै लियो, अनि खर्च पनि धेरै लाग्यो । एउटै कलाकार सिकिसकेकोले निरन्तरता दिन नपाएपछि हरेक वर्ष नयाँ कलाकार सिकाउँदै–सिकाउँदै जानुपर्दाखेरि समय अवधि पनि लाग्यो।