Thursday, July 23, 2020

Rajopadhyaya in News: (Updated) Rato Machhindranath Jatra postponed again

(Updated) Rato Machhindranath Jatra postponed again



File: The Rato Machhindranath chariot being pulled by the devotees at Kumaripati, on Monday, May 22, 2017. The chariot is pulled from Lagankhel to Jawalakhel where it will be kept till Bhoto Dekhaune Jatra.

Kathmandu, July 22
The Rato Machhindranath Jatra scheduled to kick off this Saturday has been postponed again citing the Covid-19 infection risks.
Though an astrologer had fixed the auspicious date and time to start the annual festival, which should have been held in April, to begin this Saturday, Guthi Sansthan, a government authority formed to support such festivals, decided to postpone it again as the government has not allowed such festivals despite ending the lockdown.
(Updated)

Rato Machhindranath Jatra To Start This Saturday

Kathmandu, July 22
Religious authorities of Lalitpur have decided to start the Rato Machhindranath Jatra this Saturday.
The 15-day festival should have taken place in April but was postponed citing growing Covid-19 fears. The authorities had then decided to postpone the festival until the end of the lockdown. With the government announcing the end of the lockdown yesterday, the jatra will take place from this Saturday, according to Lakshan Rajopadhyaya, the priest of Patan Taleju Temple.
The idol of Rato Machhindranath will be put on the chariot (rath) between 12:10 pm and 12:25 pm that day whereas the chariot’s journey will also begin the same day, according to Rajopadhyaya. Astrologer Kirti Madan Joshi, a member of the Nepal Panchanga Nirnayak Samiti, fixed the timing for the festival.
The annual festival will last for 15 days.
Before this, Bisket Jatra and Jibro Chhedne Jatra of Bhaktapur and Seto Machhindranath Jatra of Kathmandu have also been postponed for this year due to the Covid-19 crisis. Locals of Ason in Kathmandu also did not celebrate the annual Paachahre festival in March.

Published on July 22nd, Wednesday, 2020 1:58 PM

Monday, July 13, 2020

Rajopadhaya in news : रथ ठडियो, यात्रा अन्योलमा

रथ ठडियो, यात्रा अन्योलमा – Online Khabar

२९ असार, काठमाडौं । वर्षा र सहकालका देवता रातो मत्स्येन्द्रनाथको रथ निर्माणको काम सुरु भएकै थिएन । गत चैत २८ गते मत्स्येन्द्रनाथलाई स्नान गराइसकेपछि एकाएक रथ निर्माणको काम अनिश्चितकालका लागि स्थगित गरियो । सामान्य अवस्थामा भएको भए मध्य वैशाखसम्म रथयात्राको सबै काम सम्पन्न भइसक्नुपर्ने थियो । अहिले असार सकिन लाग्दा बल्ल रथ तयार भएको छ ।
काठमाडौंमा कोभिडका संक्रमितहरू फाट्टफुट्ट देखिए पनि उपत्यका बाहिरजस्तो उच्च दर नभएको बेलामा असार १० गते रथ निर्माणको काम सुरु भयो । समयमा रथ यात्रा गर्न नसकेको भनेर क्षमापूजा गरियो । सबै प्रक्रिया पहिले नै सकिएको थियो । त्यसपछि भटाभट रथ निर्माणको काम सुरु भयो ।
रथ निर्माणकै क्रममा ज्योतिषले शुभ समय हेर्दा असार २४ गते रथारोहणको लागि शुभ रहेको भनेर सोहीअनुसार रथ निर्माणको काम सुरु भयो । चैतमा अधकल्चो छाडेको रथयात्राको बाँकी काम भइरहँदा काठमाडौंमा कोरोनाका संक्रमितहरू थपिन थाले ।
गुठी संस्थान ललितपुरका प्रमुख राजन भुजुले कोभिडको जोखिमलाई ख्याल गर्दै उपयुक्त समयमा रथयात्रा सञ्चालन गर्ने भन्दै यकिन मिति तय नभइसकेको उनले जानकारी दिए ।
दोस्रोपटक तय भएको समयमा पनि रथयात्रा हुन सकेन । गुठी संस्थानको निर्देशनमा त्यो दिनको रथयात्रा रोकिएसँगै अब यसको मितिबारे अन्योलता बढेको छ । कोभिडको जोखिम भइरहेको र सरकारले २५ जनाभन्दा धेरै भेला नहुन भनेर निर्देशन दिएकोले रथयात्राको कार्यक्रम समेत अन्योल भएको हो ।
कोभिडको समस्या कम भएकै थिएन, बरु बढ्दो क्रममा नै थियो । रथ यात्रा गर्न पाउने/नपाउने भन्ने अन्यौलताका बीच किन रथ निर्माणको काम सुरु गरियो त ? तलेजु मन्दिरका पुजारी राजोपाध्याय यसको पछि दुईवटा कारण देख्छन् । एउटा त वर्षा र सहकालका देवता रातो मत्स्येन्द्रनाथको यो अखण्डित रथ यात्रा रोकिँदा खडेरीको भय बढ्दै जान्छ भन्ने मान्यता छ । यही भयका कारण पनि रथयात्रामा सबैले हतारो गरे । अर्काेतर्फ दशैंसम्म पनि यो रथयात्रा सञ्चालन गर्न सकिएन भने यसलाई भक्तपुरसम्म पु¥याउनुपर्ने जनश्रुतिका कारण पनि रथ निर्माणका लागि हतार गरियो ।
भक्तपुर लैजानुपर्ने भन्ने मान्यतामा भने सबै संस्कृतिविद्हरू सहमत छैनन् । संस्कृतिविद् हरेराम जोशीलाई उद्धृत गर्दै राजोपाध्याय भन्छन् ‘झण्डै चार सय वर्ष पहिलेसम्म यो रथयात्रा नै शरद् ऋतु (जुन समयमा दशैं मनाइन्छ)मा गर्ने गरिएको थियो । पछि मात्रै यो वसन्त ऋतुमा गर्न थालिएको हो । त्यसैले दशैंसम्म रथयात्रा नगर्ने हो भने यसलाई भक्तपुर लैजानुपर्छ भन्ने मान्यता विल्कुल गलत हो ।’
यसको इतिहासलाई हेर्ने हो भने विगतमा पनि समयमा रथयात्रा नभएका धेरै उदाहरणहरू छन् । तर तोकिएको समयमा नभएको भए पनि रथयात्राको काम दशैंपछिसम्म पु¥याएर भक्तपुर लैजानुपरेको जनश्रुति अहिलेसम्म छैन ।
रथ निर्माण सकियो, यात्राबारे अन्योल कायमै
ललितपुरको पुल्चोकमा निर्माणाधीन रहेको ३२ हात अग्लो यो रथ निर्माणको काम लगभग सम्पन्न भएको छ । निर्माण पक्षले दिएको जानकारी अनुसार अब रथको सबैभन्दा माथि राख्ने व्यामो स्थापित गर्न बाँकी छ । व्यामोसमेत तयार भइसकेको भए पनि यसलाई रथारोहणकै दिन राख्ने भनेर त्यसै राखिएको हो । तर, गुठी संस्थानका अधिकारीहरू नै यो रथयात्राको विषयमा अनभिज्ञ छन् । गुठी संस्थान ललितपुरका प्रमुख राजन भुजुले कोभिडको जोखिमलाई ख्याल गर्दै उपयुक्त समयमा रथयात्रा सञ्चालन गर्ने भन्दै यकिन मिति तय नभइसकेको उनले जानकारी दिए ।
३२ हात अग्लो रथले मत्स्येन्द्रनाथको ३२ लक्षणलाई जनाउने गर्छ । विभिन्न प्रजातिका काठलाई बेतको सहायताले बाँधेर बनाउने यो रथ यात्रा काठमाडौं उपत्यकाको सबैभन्दा लामो समय गराइने रथयात्रा हो । जसमा पाटनको तस्बहालबाट मच्छिन्द्रनाथको मूर्तिलाई खटमा राखी सांस्कृतिक बाजागाजाका साथ जात्रा गर्दै पुल्चोकमा निर्मित रथमा आरोहण गराइन्छ । रथको सबैभन्दा माथि चाँगुनारायणको मूर्ति राखिन्छ । मत्स्येन्द्रनाथको मूर्ति रथारोहण गरिएको चौथो दिन रथयात्रा गर्ने परम्परा छ ।
कति पुरानो हो रथयात्राको प्रचलन ?
वर्षाका देवता मत्स्येन्द्रनाथको रथयात्राको सुरुवातलाई खोतल्दै जाँदा लिच्छविकालीन राजा नरेन्द्रदेव प्रथमको समयसम्म पुग्न सकिन्छ । गोपाल वंशावलीका अनुसार राजा नरेन्द्रदेव प्रथमले वि.सं ६९१ देखि ७२८ सम्म नेपाल उपत्यकामा शासन गरेका थिए ।
त्यही समयदेखि नै रातो मत्स्येन्द्रनाथको रथयात्रा सुरु भएको मान्ने गरिएको छ । गोपालराज वंशावलीलाई उद्धृत गर्दै तीर्थलाल राजभण्डारीले प्राचीन नेपालमा प्रकाशित गरेको आलेखअनुसार कुमारी र कुमारी जात्राको सुरुवात समेत सोही समयमा भएको थियो जुन समय विक्रमको सातौं शताब्दीको अन्तिम र आठौं शताब्दीको सुरुवात थियो । त्यसैले यो जात्राको प्रचलन लिच्छविकालदेखि नै सुरु भएको देखिन्छ ।
रातो मत्स्येन्द्रनाथसँग जोडिएको जनश्रुति
काठमाडौं उपत्यकाभित्रको एक सहर पाटनका रातो मत्स्येन्द्रनाथको विषयमा एउटा प्रचलित लोक इतिहास पाउन सकिन्छ । जसको केही भाग गोपाल राजवंशावलीमा समेत लेखिएको छ । भगवान् शंकरले एक पटक विष्णुको मोहनी रूप देखेर कामानुरक्त भएर धैर्यधारण गर्न नसकी वीर्यपत्तन गरिदिए । त्यो पतीत वीर्य मत्स्य (माछा)ले खाँदा गर्भ रहन गयो । त्यहीँबाट जन्मेका हुनाले उनको नाम मत्स्येन्द्रनाथ भए ।
त्यस्तै, कामानुरक्त शिवले अर्काे ठाउँमा गएर एउटा गोबरमाथि वीर्य स्खलन गराए । त्यही ठाउँमा गोरखनाथको जन्म भयो । कालान्तरमा गोरखनाथ र मत्स्येन्द्रनाथ दुवै सिद्ध भए । तर गोरखनाथले मत्स्येन्द्रनाथलाई आफ्नो गुरु मान्ने गरेका थिए ।
लिच्छविराजा नरेन्द्रदेवको समयमा सिद्ध गोरखनाथ काठमाडौं उपत्यकामा घुम्न आएका थिए । तर राजा नरेन्द्रदेवले उनलाई कुनै पनि खातिरदारी गरेनन् । त्यही रीसमा सिद्ध गोरखनाथले वृष्टि गर्ने नागहरूको आसन बनाएर मृगस्थलीमा तपस्या गर्न थाले । बन्धनमा रहेका नागहरूले वृष्टि गराउन सकेनन् र केहीदिनमा नै काठमाडौं उपत्यकामा सुख्खा पर्न थाल्यो ।
त्यही बेलामा बन्धुदत्त नाम गरेका स्थानीयले मत्स्येन्द्रनाथलाई काठमाडौं ल्याएका थिए । त्यतिबेला गोरखनाथले मत्स्येन्द्रनाथको दर्शन गर्छु भनी नागको आसनबाट उठ्दा नागहरू स्वतन्त्र भए । स्वतन्त्र नागहरूले वृष्टि गराई सम्भावित अनिकाल टारेको भन्ने लोकधारणा छ ।
लामो जात्राको इतिहास रहेको मत्स्येन्द्र्रनाथको मन्दिर निर्माण र यो जात्राको विषयमा पाटनमा अर्काे पनि जनश्रुति छ । लिच्छविकालीन राजा अंशुवर्माको समयमा कालपति यमराज उनको सामु प्रकट भएका थिए । तिनै यमराजलाई खुसी पार्नका लागि चैत्र शुक्लको अष्टमीका दिन मत्स्येन्द्रनाथको मन्दिर स्थापना गराएर अंशुवर्माले पूजा सुरु गरेको भन्ने किंवदन्ती समेत पाइन्छ ।
राजा वीरदेवको राज्यकालमा ललितपुरमा बस्ती बसाली मीननाथ र लोकनाथको भव्य रूपमा यात्रा सुरु भयो भन्ने लोकोक्तिसमेत पाइन्छ । सोही समयमा अंशुवर्माले मत्स्येन्द्रनाथको गुठी समेत स्थापना गरेका थिए ।
मन्दिरमा पछि राजा नरेन्द्रदेवले वर्षेनी मत्स्येन्द्रनाथको यात्रा गर्ने परम्पराको थालनी गरे । त्यतिबेलादेखि नै मन्दिरभन्दा बढी जात्रालाई महत्व दिने गरिन्थ्यो । जात्रा हुन सकेन भने ठूलो खडेरी पर्ने भनेर पनि सधैं समयमा नै पात्रा सञ्चालन गरिँदै आएको विभिन्न ऐतिहासिक दस्तावेजहरूमा उल्लेख छ ।
ललितपुरमा रहेको मत्स्येन्द्रनाथको यात्रा गर्दा बोक्ने रथको मन्दिरमा राणा कालसम्म पनि मान्द्रोको छानो राख्ने चलन थियो । राजा सुरेन्द्रको समयमा जंगबहादुर राणाका छोरा जगतजङ्ग बहादुरले मत्स्येन्द्रनाथको मन्दिरको छानोबाट मान्द्रो हटाएर सुनको मोलम्बा लगाएका थिए ।
यही मन्दिरमा राजा श्रीनिवास मल्लले मत्स्येन्द्रनाथको मन्दिर निर्माण गराई अद्र्धरात्रिमा सिद्ध आरतीको प्रचलन बसाए । विसं १८२० मा मत्स्येन्द्रनाथको रथयात्राको क्रममा अग्निदाह भयो । त्यसमा धेरै क्षति भयो । त्यस्तो बेलामा समेत यसको रथयात्रा रोकिएको थिएन । विसं १९९० को महाभूकम्पमा दुई पटक भत्किएपछि त्यो मन्दिर पूर्ण रूपमा ध्वस्त भयो । त्यतिबेला समेत रथयात्रा रोकिएको थिएन ।
रथयात्रा र खटयात्राको महत्व
भगवानलाई यात्रा गराउनको लागि मुख्यतया तीनवटा तरिका अपनाउने गरिएको पाइन्छ । रातो मत्स्येन्द्रनाथको रथयात्रामा रथयात्रा र खटयात्राको तरिका अपनाउने गरिन्छ । तीर्थलाल राजभण्डारीले पुरातत्व विभागद्वारा प्रकाशित प्राचीन नेपालमा लेखेको आलेख अनुसार सिंहासनमा राखेर पनि भगवानको यात्रा गराउने गरिन्छ । यद्यपि कुनै पनि मन्दिरमा राखिने सिंहासन र यात्रामा प्रयोग गरिने सिंहासन भने फरक कुरा हो ।
कुमारी र रातो मत्स्येन्द्रनाथको सम्बन्ध
रातो मत्स्येन्द्रनाथको सम्बन्ध ललितपुरको कुमारीसँग समेत रहेको छ । परम्पराअनुसार रातो मत्स्येन्द्रनाथको स्नान गराउँदा कुमारीको उपस्थिति अनिवार्य छ । त्यसदिन कुमारीलाई खटमा राखी लगनखेलमा लगिन्छ । नरिवल खसाल्दा कुमारीलाई तथिटोलमा लगिन्छ ।
साथै, रातो मच्छिन्द्रनाथको रथ जावलाखेलमा तान्दा कुमारीलाई कुमारीपाटीमा लगिन्छ । भोटो देखाउने जात्रामा पनि कुमारीलाई जावलाखेलमा पु¥याइन्छ । यसबाट रातो मच्छिन्द्रनाथसँग कुमारी यात्राको सम्बन्ध देखिन्छ ।
Source: 
https://www.onlinekhabar.com/2020/07/881363