कात्तिक नाच: ३८६ वर्षदेखि जीवित परम्परा, र यसमा राजोपाध्यायको भूमिका
इन्टरनेटमा भेटिएका समाचारको समीक्षा (सन् २००६–२०२६)
![]() |
| कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट तयार गरिएको सांकेतिक चित्र |
यो लेखबारे
यो कात्तिक नाच र राजोपाध्याय समुदायबारे इन्टरनेटमा उपलब्ध समाचारहरूको समीक्षा हो। यसमा अक्टोबर २००६ देखि नोभेम्बर २०२६ (वि.सं.२०६३ कात्तिक देखि २०८३ मंसिर १) सम्मका २४ समाचार, फिचर र अन्तर्वार्ता हेरिएका छन्। यो समीक्षामा ११ नेपाली र १३ अंग्रेजी गरी २४ प्रकाशित सामग्रीहरूको अध्ययन गरिएको थियो । उपरोक्त समचाहरूको समिक्षा गर्न कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सहयोग लिईएको थियो ।
कात्तिक नाच के हो?
हरेक वर्ष कात्तिकको चिसो साँझमा पाटन दरबार क्षेत्रको कात्तिक डबलीमा कलाकारहरूले नृत्य प्रस्तुत नाच्छन्। यसमा नृसिंह, वराह र बाठः जस्ता केही पात्रले मुकुण्डो (मुखौटा) लगाउँछन् भने अन्य पात्र मुकुण्डोबिना नाच्छन्। कात्तिक नाच (नेपाल भाषामा काती प्याखँ) पाटनको मल्लकालीन नृत्य-नाट्य परम्परा हो। यो नाच वि.सं. १६९७ (सन् १६४०) मा सुरु भएको मानिन्छ, र ३८६ वर्षपछि पनि हरेक वर्ष देखाइन्छ।
यसमा विष्णुका अवतार, कृष्णलीला र धार्मिक कथा नृत्य, गीत र बाजाको तालमा प्रस्तुत गरिन्छ। कलाकार किरण चित्रकारका अनुसार यो विष्णुका १७ कथासँग जोडिएको छ। हरेक साँझ ७ बजे सुरु हुन्छ, र मुख्य आकर्षण नृसिंह अवतारले हिरण्यकशिपुको वध गर्ने दृश्य हो।
राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले देश र जनताको कल्याणका लागि यो सुरु गरेका हुन्। यसको विस्तृत कथा चित्रकारसँगको अन्तर्वार्तामा पढ्न सकिन्छ (रातोपाटी)।
राजोपाध्यायको नाम यसमा कसरी जोडिन्छ?
समाचारहरूमा यो नाच राजाका दुई गुरु, हरिवंश उपाध्याय र विश्वनाथ उपाध्यायको सुझावसँग जोडिएको छ। गोरखापत्रका अनुसार हरिवंश राजाका शिक्षागुरु र विश्वनाथ दीक्षागुरु थिए, र दुवै नाचका सर्जक र प्रवर्तक हुन् भनी इतिहासमा उल्लेख छ (गोरखापत्र)। राजाले दरबार चोकभित्र कृष्ण मन्दिर बनेको उत्सव मनाउन गुरुहरूको सल्लाहमा यो नाच सुरु गरेको पनि समाचारमा उल्लेख छ।
नाचका पात्रमा पनि राजोपाध्यायको नाम देखिन्छ। नागरिक न्युज र रिपब्लिकाका लेखअनुसार नृसिंहको भूमिका राजोपाध्याय परिवारले निभाउँदै आएको छ। रिपब्लिकामा हरिवंश राजोपाध्यायलाई नृसिंह बन्ने पहिलो व्यक्ति र नृत्यका संरचनाकार भनिएको छ, र उनका सन्तानले अहिले पनि त्यो भूमिका निभाउँछन्। वराहको भूमिका कोत तहझाःका परिवारले र हिरण्यकशिपुको भूमिका चित्रकार परिवारले निभाउँदै आएको पनि लेखिएको छ।
आजको नाचमा पनि समुदायको उपस्थिति छ। तलेजु मन्दिरका पुजारी सञ्जय शर्मा राजोपाध्याय कात्तिक नाच प्रचारप्रसार समितिका संयोजक हुनुहुन्छ। उहाँका अनुसार यो नाच धार्मिक र तान्त्रिक महत्त्वको छ, र नेवार समुदायभित्र विभिन्न जातिबीच सद्भाव राख्ने समावेशी प्रस्तुति हो।
समाचारमा देखिएको नाचको यात्रा
समाचारका आधारमा नाचको यात्राका मुख्य मोड यस्ता छन्:
- सुरुआत: पाँच दिनको नाच।
- मल्लकाल: श्रीनिवास मल्ल र योगनरेन्द्र मल्लले नयाँ नाच थपेर करिब महिनाभर (२७ दिन) सम्म पुर्याए।
- २००६ साल (१९४९): पूरा २७ दिन देखाइएको अन्तिम वर्ष।
- २००७ साल पछि: जनक्रान्ति र आर्थिक अभावले नाच दुई दिनमा सीमित भयो। नाचको जिम्मा मच्छिन्द्र गुठी र पछि ललितपुर नगर पञ्चायतमा सर्यो।
- १९८१ (वि.सं. २०३८): कात्तिक नाच प्रबन्ध समिति बनेपछि हरेक वर्ष आठ दिन देखाउन थालियो।
- २०१४–२०१९: सामान्यतया १२ दिन। २०१५ को भूकम्पले गर्दा नाच चार दिन मात्र देखाइयो (गोरखापत्र)।
- २०२० (कोभिड): दुई दिन मात्र (काठमाडौँ पोस्ट)।
- २०२१: फेरि आठ दिन (काठमाडौँ पोस्ट)।
- २०२४ र २०२५: दुवै वर्ष १० दिन (काठमाडौँ पोस्ट)।
- २०२६: १२ दिन।
अर्थात् भूकम्प र महामारी जस्ता कठिन समयमा पनि नाच रोकिएन, र फेरि बलियो हुँदै गयो।
यस वर्षको अर्थात वि.सं. २०८३ को कात्तिक नाच
यस वर्ष नाच कात्तिक २७ गते शुक्रबारदेखि मंसिर ८ गतेसम्म १२ दिन चल्दैछ (कान्तिपुर)। यसपालिको खास कुरा, २००७ सालदेखि बन्द रहेको माधवानल लीला फेरि देखाइँदैछ। कात्तिक नाच संरक्षण समितिको वेबसाइट अनुसार तालिका यस्तो छ:
- कात्तिक २७: भक्त सूरदास प्याखँ
- कात्तिक २८ – मंसिर १: माधवानल लीला
- मंसिर २–३: बाठः प्याखँ (लोकनाटक)
- मंसिर ४: जलशयन
- मंसिर ५: वराह अवतार
- मंसिर ६: नृसिंह अवतार
- मंसिर ७: वस्त्रहरण लीला
- मंसिर ८: दधि लीला
चुनौती र आशा
समाचारमा देखिएका मुख्य तीन चुनौती यी हुन्:
- आर्थिक : २००६ मा चार निकायले जम्मा करिब रु. ५६,००० दिएको समाचार छ, र ३४ कलाकारले तीन महिना तालिम लिँदा आठ दिनको पारिश्रमिक रु. ५० देखि २०० सम्म पाएका थिए (हिमालयन टाइम्स)। २०१३ मा अमेरिकी राजदूत कोषबाट US$ ७५,३०० सहयोग आएको थियो (नेपाली टाइम्स)। अहिले ललितपुर महानगरले रु. १ करोडको अक्षयकोष बनाई पछि अर्को १ करोड थपेको छ, र यस वर्ष वडा नं. १६ ले रु. १५ लाख दिँदैछ। तैपनि सङ्घ र प्रदेश सरकारको सहयोग छैन भनी चित्रकारले बताएका छन्।
- भाषा: मल्लकालमा संवाद मैथिलीमा हुन्थ्यो। अहिले नेपाल भाषामा अनुवाद गरिएको छ, तर नेवार समुदायकै कलाकारलाई पनि नेवारी सिकाउनुपर्ने अवस्था छ।
- कलाकारको निरन्तरता: सिकेका कलाकार विदेश पढाइ वा रोजगारीमा जाँदा हरेक वर्ष नयाँलाई सिकाउनुपर्छ।
तर आशाका संकेत पनि छन्। युवा पुस्ताको सहभागिता बढेको छ, र वडा कार्यालयले नाचको फेसबुक लाइभ गर्न थालेपछि धेरैले चासो देखाएका छन् (काठमाडौँ पोस्ट)। संरक्षण समितिले रु. १० करोडको अक्षयकोष बनाउने, अर्को वर्ष नाचलाई फेरि २७ दिनसम्म पुर्याउने र विश्व अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा सूचीमा राख्ने तयारी गरेको जनाएको छ।
हामी के गर्न सक्छौँ?
- कात्तिक नाच हेर्न जाऔँ र नयाँ पुस्तालाई साथमा लैजाऔँ।
- समिति वा नाचका लागि सानो आर्थिक सहयोग गरौँ।
- घरमा भएका पुराना लेख, किताब र तस्बिरको फोटो खिचेर राखौँ, जसले इतिहास खोज्न मद्दत गर्छ।
- नाचमा राजोपाध्यायको भूमिकाबारे जेष्ठ व्यक्तिसँग कुरा गरी रेकर्ड गरौँ। मुकुण्डो पूजा र कलाकार दीक्षामा राजोपाध्याय परिवारको भूमिका अझै स्पष्ट रूपमा लेखिएको छैन।
पाटन तलेजुका पुजारी निरण राजोपाध्यायले पारिवारिक पेशा आफूपछि निरन्तर नहुन सक्ने चिन्ता व्यक्त गरेका छन् (काठमाडौँ पोस्ट)। यो चिन्ता हामी सबैका लागि सन्देश हो, किनभने परम्परा आफैँ जोगिँदैन, समुदायले जोगाउँछ।
तपाईंको सहयोग चाहियो
यो लेख इन्टरनेटमा भेटिएका सामग्रीमा मात्र आधारित भएकाले यसमा धेरै कुरा छुटेका हुन सक्छन्। कात्तिक नाचसँग सम्बन्धित समाचार, लेख, तस्बिर, पुराना पत्रपत्रिकाका कटिङ वा अन्य सामग्री तपाईंसँग भए सोको प्रतिलिपि, वा ती कहाँ भेटिन्छन् भन्ने जानकारी हामीलाई उपलब्ध गराइदिनुहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछौँ। सामग्रीसँगै मिति र स्रोत (कुन पत्रिका वा वेबसाइट) पनि लेखिदिनुभयो भने हामीलाई धेरै सजिलो हुनेछ। साथै तपाइको अमूल्य सल्लाह र सुझावको पनि अपेक्षा गर्दछौ।
तपाईंहरूबाट प्राप्त सामग्रीले यो लेखलाई अझ परिष्कृत बनाउनेछ, र कात्तिक नाचको इतिहासलाई जीवित राख्न ठूलो योगदान पुग्नेछ।
इमेल: bimalsharma@gmail.com
फोन: 9841-206196
अन्त्यमा
३८६ वर्षको यात्रामा कात्तिक नाचले राजनीतिक परिवर्तन, आर्थिक अभाव, भूकम्प र महामारी देखेको छ, तैपनि आज नयाँ पुस्ताको सहभागितामा फेरि बलियो हुँदैछ। हाम्रा पुर्खा हरिवंश र विश्वनाथ जस्ता गुरुहरूको सुझावबाट सुरु भएको यो परम्परा जोगाउने जिम्मेवारी अब हामी सबैको हो। आजै पाटन गएर नाच हेरौँ, र यसको कथा अरूलाई सुनाऔँ।
.jpg)
No comments:
Post a Comment